...Найбольш цэльны—і найбольш радыкальны—палітычны і эканамічны аналіз фэномэну адчужэньня і фэтышызму зьдзейсьнілі без сумневу сытуацыяністы і перадусім Гі Дэбор. Яны запазычылі і “выправілі” некаторыя тэзісы Маркса, Гегеля і Фоербаха, але таксама Лукача і Фройда. Дэбор паводле прыкладу Лятрэамонавых “Вершаў” бярэцца за “адхіленьне”, detournement, аргумэнтаў і высноваў гэтых аўтараў, і дадае ім новую сілу тым, што прыстасоўвае іх да новых “фактаў” у межах грамадзтва. Адхіленьне вельмі нагадвае вядомае “пераварочваньне дыялектыкі” ў Маркса, з той розьніцай, што дзякуючы свайму гумару, іроніі і фантазіі, якія паходзяць з тэхнікі каляжу і адхіленьня цытат, Дэбор пакідае за сабой пэўную адкрытасьць, якая зьяўляецца актыўнай і адначасова дэструктыўнай і крэатыўнай. (Дэбор пасьлядоўна карыстаўся прыёмам адхіленьня ўжо з часоў Летрысцкага інтэрнацыяналу (1952-1956). У 1956 годзе ён разам з Жылем Вольманам напісаў артыкул “Інструкцыя па карыстаньні адхіленьнем”, у якім запазычыў гэты Лятрэамонаў прыём і паспрабаваў зрабіць зь яго інструмант для стварэньня сытуацый.) Такім чынам, станоўчае несупынна апрацоўваецца ягоным уласным адпачатным адмаўленьнем, што азначае— ягоным дыялектычным пераварочваньнем. Прыём актыўнага адхіленьня апынаецца ў цэнтры сытуанісцкай мэтоды і непасрэдна прэзэнтуецца як сытуацыянісцкае ўмяшаньне ў культуру.

“Адхіленьне ёсьць маркай цэлага руху, прыкметай ягонай прысутнасьці і ягонага скептыцызму да сёньняшняй культурнай рэальнасьці, таму што мы ні ў якім разе ня можам ухіляцца да якога-заўгодна звычайнага стылю”. (Дэбор, “Адхіленьне як адмаўленьне і як прэлюдыя”, 1959.)

Спачатку Дэбор выкарыстоўвае гэты прыём у дачыненьні да мастацтва (каляж, кіно) і літаратуры, але неўзабаве ўжывае яго і ў сваіх эканамічных і палітычных разважаньнях, і без ваганьня “адхіляе” ў тым ліку і Марксавы ідэі. Пры гэтым ён кіруецца адным і тым жа памкненьнем: спраўдзіць, што застанецца жывога і дзейнага ад каштоўнасьцяў, падвержаных такому нэгатыўнаму выпрабаваньню. З дапамогай гэтага паўторнага прачытаньня, выбраных “запазычаньняў”, канфрантацыі адрозных і гетэрагенных ідэй, параўнаньня і сутыкненьня супрацьлегласьцяў сытуацыяністы “выпраўляюць” некаторыя ідэі і іх інтэрпрэтацыі. Гэтак яны дэмістыфікуюць ідэалёгію, таксама як перад імі гэта рабілі Гегель, Фоербах, Лукач альбо Маркс... Сытуацыянісцкі аналіз губляе абстрактны, поймавы і ідэалягічны характар і зноўку стаецца толькі часовым меркаваньнем, крытыкай, якая адпавядае дакладна вызначанаму “гістарычнаму моманту”.

“Новая тэорыя, якую мы ствараем—хоць яна і здаецца сёньняшнім канфармістам дзівацкай і сумбурнай,—ёсьць нішто іншае, як тэорыя гістарычнага моманту, які стаўся сучаснасьцю: гэтую тэорыю можна абвегнуць толькі з дапамогай дакладнай крытыкі”. (Дэбор, “Сьвет, аб якім мы гаворым”, 1964)

Сытуацыяністы прапануюць ужо не абстрактны і ідэалягічны вобраз кантынуальнасьці Марксавых намераў з “гістарычнымі заканамернасьцямі” і “дэтэрмінізмам”, а комплексны, імгненны, мінучы і насамрэч дыялектычны інструмэнт, які дзякуючы сваёй радыкальнай нэгатыўнасьці ёсьць радыкальна крэатыўным.

Пойм “фэтышызму тавару” Дэбор выкарыстаў у некалькіх тэкстах, чым пашырыў гарызонт сваёй крытыкі. Аднак ён зрабіў яго не асновай нейкай навуковай, рацыянальнай і абстрактнай тэорыі, а атакуючай прыладай ідэалягічнага дэмантажу самога прынцыпу працы. “Фэтышызм тавару” ён разумее не як фальшывую рэпрэзэнтацыю ці празьмернае абагаўленьне тавару. Для яго фэтышызм—гэта “насамрэч перакулены” сьвет капіталу, дзе абстрактная праца (ня блытаць зь нематэрыяльнай ці духоўнай працай) стаецца адзіным сацыяльным вязьмом, а канкрэтная праца ператвараецца ўсяго толькі ў выраз абстрактнай. Сьляпая дынаміка таўталягічнага назапашваньня абстрактнай працы—падкантрольнай “аўтаматычным суб’ектам” капіталу, як піша Маркс—вядзе гэтую сыстэму да крызісу: усе жыцьцёвыя патрэбы падпарадкоўваюцца патрабаваньню “рэнтабэльнасьці”, які бярэ выток у абстрактнай працы. Аднак сучаснаму грамадзтву працы праца не патрэбная. Значыцца, трэба радыкальна пераацаніць ролю працы і яе ўвасабленьня, грошай, у сёньняшнім грамадзтве.

...Дэбораў аналіз сучаснага грамадзтва зрабіў сваймі галоўнымі мішэнямі несупынную абстракцыю вытворчых сродкаў, усё больш відочнае “адчужэньне” між перажыванай сапраўднасьцю і яе ідэалягічнай рэпрэзэнтацыяй, а таксама нарастаючы “фэтышызм” тавараў і ўсяго эканамічнага працэсу. У гэтым сэнсе ягоны аналіз, зроблены ў кнізе “Грамадзтва спэктаклю”, у аднайменным фільме ці ў фільме “Крытыка адчужэньня”, успадкоўвае і “выпраўляе” Марксаў аналіз фэтышызму і пашырае яго ў кірунку радыкальнай крытыкі фэтышызму як ідэалягічнага вычварэнства.

Іншыя аўтары, пераважна сацыёлягі, грунтуючыся на інтэрпрэтацыях Дэбора працягвалі справу “ідэалягічнага дэмантажу” і аплікавалі яго адначасова на экспанэнцыяльны рост капіталістычнай эканомікі, на “спэктакулярнасьць” сучаснага грамадзтва і на марксісцкія ды пазытывісцкія абстракцыі. Тут я маю на ўвазе перадусім Мішэля Мафэсолі і некаторыя працы Жана Бадрыяра (перадусім, “За палітыка-эканамічную крытыку знаку”, 1972). У працы, прысьвечанай постмадэрноваму зьнікненьню вялікіх ідэалягічных плыняў і ўзьнікненьню новых “супольнасьцяў”, Мафэсолі вяртаецца да ідэалягічнага спакушэньня рацыянальнасьцю, эфэктыўнасьцю і утылітарызмам, то бок тымі каштоўнасьцямі, якія ён лічыць неад’емнымі ад “мадэрнага” і “буржуазнага” грамадзтва і якія, паводле яго, абвяшчаюць ейнае непазьбежнае банкруцтва:

“Ужо цяпер мы можам сказаць, што за тым культурным парогам, якім было нараджэньне буржуазных каштоўнасьцяў, то бок ад Лютэравай свабоднай волі цераз картэзіянскі суб’ект і грамадзкую дамову Руссо ажно па францускую рэвалюцыю, буржуазны дух хутка трансфармаваўся ў філязофію утылітарнасьці і нават утылітарызму. Гэтая утылітарная цывілізацыя, чыёй вяршыняй ёсьць “эканоміка перадусім”, неўзабаве інфікавала ўсё і ўсіх, улучна са сваімі найгоршымі апанэнтамі. З гэтага гледзішча нас змушае задумацца і пераход камуністычных краінаў да рынкавай эканомікі і паварот сацыялістаў і сацыял-дэмакратаў да жорсткіх законаў рэалістычнага дзяржаўнага кіраваньня. Гэта змушае нас і да сьмеху, таму што найвышэйшая стадыя разьвіцьця цывілізацыі бывае таксама прыкметай яе канца”. (Мафэсолі, “Сузіраньне сьвету”, 1993).

Бадрыяр у кнізе “Немагчымы абмен” займаецца ўсеагульнай ілюзіяй, агульнай для капіталістычнага і марксісцкага бачаньня сьвету, то бок, відмом “рацыянальнай” і “абстрактнай” эканомікі і палітыкі, асуджаных на зьнікненьне пад ціскам свайго экспанэнцыянальнага росту і сваіх унутраных супярэчнасьцяў:

“Ілюзія эканомікі палягае ў тым, што яна хоча заснаваць прынцып рэальнасьці і рацыянальнасьці на ігнараваньні апошняй рэальнасьці, якую далей немагчыма абмяняць... І менавіта гэтая выгнаная, вылучаная няпэўнасьць палохае ўсе сыстэмы і стварае ілюзію эканомікі, ілюзію палітыкі і г.д. Менавіта гэтае няведаньне даводзіць іх да несувымернасьці і гіпэртрафіі, то бок, у пэўным сэнсе, да іхнага зьнішчэньня. Таму што сваёй пераацэнкай саміх сябе сыстэмы зьнішчаюць у сабе ўласныя пастуляты і абрынаюцца да ўласных падмуркаў.” (Бадрыяр, “Немагчымы абмен”, 1999)

Пры чытаньні гэтых тэкстаў робіцца відавочным, што крызіс, які перажывае сьвет і чые пачаткі трэба шукаць ва ўзьнікненьні і разьвіцьці капіталістычнага абмену і капіталістычнай вытворчасьці, ня можа быць пераадолены толькі перайначаньнем ягонага ўпарадкаваньня. Раней, чым гэты крызіс стаўся палітычным ці эканамічным, ён быў глыбокім крызісам “рэпрэзэнтацыі”. Паводле Бадрыяра, гэта крызіс выкліканы “ідэалягічнай і сэміялягічнай рэдукцыяй”, паводле Мафэсолі—“адмаўленьнем уяўнага”, гэта крызіс у імя “эфэктыўнасьці” і “утылітарызму”,—але ў абодвух выпадках гаворка ідзе пра сур’ёзны цывілізацыйны крызіс, з заняпадам, стомай і “стратай сутнасьці” ў грамадзтве, якое характарызуецца ня толькі логікай рынкавага абмену ці імпэратывам далейшага росту гэтага абмену, але таксама і перадусім “сакралізацыяй” абстрактнага і адвольнага рацыяналізму, што нясе з сабою адмаўленьне сапраўднасьці зь яе канкрэтнай шматзначнасьцю, гэтаксама як ахвяраваньне гэтай сапраўднасьці таталізуючым імпэратывам ідэялёгіі. Штодзённа мы можам гэта назіраць на прыкладзе чым далей, тым больш вычварнай дыктатуры статыстыкі, лічбаў і апытаньняў, якія ўдаюць сабой інструманты фальшывай рацыянальнасьці, пакліканыя растлумачыць і “мадэляваць” сапраўдны і канкрэтны сьвет, прыхаваць ягоныя супярэчнасьці і ягоную складанасьць у адпаведнасьці са схемамі абстрактнага мысьленьня.

То бок хутчэй чым “фэтышызмам тавару” ці “прадмету” сёньняшняе грамадзтва характарызуецца “агульным фэтышызмам эканомікі” (раней гэта быў культ грошай, культ вытворчасьці, культ працы; цяпер гэта ідэалёгія “эканомікі перадусім”, якая ператварылася ў агульнае крэда капіталістаў і камуністаў, навернутых у веру “лібэралізму”), культам абагульненай і сыстэматызаванай абстракцыі абмену і знаку.

“Фэтышызм у гэтым сэнсе ня ёсьць сакралізацыяй таго ці іншага прадмету, той ці іншай каштоўнасьці (у адваротным выпадку мы маглі б спадзявацца, што ён сам зьнікне ў пару, калі лібэралізацыя каштоўнасьцяў і лішак прадметаў мусілі б прывесьці да іхнай дэсакралізацыі “нармальным шляхам”). Гэта фэтышызм сыстэмы як такой, фэтышызм тавару як сыстэмы: ён зьвязаны з унівэрсалізацыяй абменнай каштоўнасьці і пашыраецца разам зь ёю. Чым больш дасканала сыстэматызуецца сыстэма, тым больш узмацняецца фэтышысцкае захапленьне й тым хутчэй паглынаюцца ўсё новыя вобласьці, адпачатна далёкія ад строга вызначанай эканамічна абменнай каштоўнасьці (сэксуальнасьць, вольны час і г.д.). Але гэта адбываецца не з-за апантанасьці асалодай, не з-за прагі адчуваньняў і вольнага часу, а з прычыны прагрэсіўнай (і нават даволі брутальнай) сыстэматызацыі гэтых сэктараў, то бок з прычыны іхнай рэдукцыі на каштоўнасьці-знакі, чыя вартасьць у рамках віртуальнай татальнай сыстэмы можа быць калі-заўгодна падмененая”. (Бадрыяр, “За палітыка-эканамічную крытыку знаку”, 1972)

Менавіта ў гэтым сэнсе Бадрыяр у сваім аналізе абстрактнага абагульненьня прыходзіць да абвяржэньня асноўнага адрозьненьня, зробленага Марксам між “абменнай” і “карыснай” каштоўнасьцю, і спрабуе паказаць, што каштоўнасьць-для- карыстальніка, “цудам уратаваная ў марксісцкай тэорыі”, цяпер таксама падлягае абстракцыі і сыстэматызацыі. Марксісцкі падыход палягае ў прынцыповым супрацьпастаўленьні карыснай каштоўнасьці, як зарукі трывалага падмурку эканомікі, і “перакручанай” абменнай каштоўнасьці; для Бадрыяра такі падыход ёсьць фальшывым і ідэалізаваным і ўдае сабой толькі яшчэ адну ідэалягічную рэдукцыю. Адпаведнікам капіталістычнага мысьленьня (якое вызначаецца фэтышызацыяй эканомікі) ёсьць марксісцкае мысьленьне, якое разьвівае ўсяго толькі іншую форму фэтышызму, то бок фэтышызм сыстэматызацыі і рацыяналізацыі.

Такім чынам, сёньня нам трэба шукаць новых шляхоў не ў гістарычнай супярэчнасьці між капіталістычнай тэорыяй і Марксавым крытычным аналізам, а ў радыкальным скепсісе што да эканамічнага прагрэсу, які ёсьць “рацыяналістычнай пасткай і ілюзіяй”, у якой бы фэтышызаванай форме, вольнага гандлю ці плянаванай эканомікі, ён ні рэалізоўваўся. Трэба ставіць пад сумнеў ня столькі “наёмную працу” як крыніцу адчужэньня чалавека ад ягонага лёсу, але хутчэй працу наагул як інструмэнт эканамічнага фармаваньня. Гісторыю эканамічнага прагрэсу мы павінны чытаць абагульнена як памкненьне кантраляваць, падпарадкоўваць і плянаваць; гэта значыць, як памкненьне да рацыяналізацыі абмену між людзьмі і да пераўтварэньня яго ў абстракцыю. Гэты працэс абстрагаваньня, які нарадзіўся адначасова з ростам прамысловасьці й навукі, у эканамічнай і палітычнай сфэрах і ёсьць эквівалентам “прагрэсу”, духу абстрактнага рацыяналізму і пазытывізму, чый уздым распачаўся з Рэнэсансам, выявіўся ў Дэкарта і ў асьветнікаў ды кульмінаваў у францускай, а пазьней і ў прамысловай рэвалюцыях. Гэты ўздым нясе з сабою ідэалягічную экспансію пазытывісцкага розуму, які трыюмфуе над прыродай і чалавечай прыроджанасьцю ва усёабдымным, рэпрэсіўным і таталітарным рушаньні, пад уплывам якога сьвет будзе пераўтвораны, вычарпаны і зьнішчаны.

...Гэтая пазытывісцкая ідэалогія нясе з сабою адмаўленьне неўсьвядомленых і непадкантрольных аспэктаў нашай думкі, якія паступова акумулююцца й прыводзяць да імплозіі. Эканоміка ў сваім экспанэнцыяльным прагрэсісцкім уздыме ў сапраўднасьці спрабуе сьцерці альбо адрынуць любую непрадбачаную сілу “нэгатыўнага”, усю негентрапію, якая паўстае супраць энтрапіі эканомікі, любую “праклятую частку”, якую Батай супрацьпастаўляе ідэалягічнаму і абстрактнаму “пазытывізму” сучаснага сьвету. Тым ня менш, з адкрыцьцяў псыхааналізу мы ведаем, што падобныя сьвядомыя спробы кантраляваць ірацыянальныя сілы ці хаваць альбо сьціраць вобласьць “нэгатыўнага” (негентрапія чалавечых сыстэм, фізычных і эканамічных), якое дзейнічае ў кожным руху, можа выклікаць балючую фрустрацыю і рэпрэсію сіл уяўленьня і падсьвядомасьці, што пазьней можа прывесьці да іхнага раптоўнага і зьнішчальнага выбуху. Сучасныя войны і канфлікты зьяўляюцца хутчэй вынікам пераводу гэтай адрынутай і выціснутай “ірацыянальнасьці” ў хваравітую гвалтоўную форму, чым “лягічным” наступствам клясавага антаганізму й супярэчнасьцяў эканамічнага разьвіцьця. Гэтая інтэрпрэтацыя, тысячаразова спраўджаная на прыкладзе катастрофаў сучаснасьці, супрацьстаіць валюнтарысцкаму і пазытывісцкаму ідэалягічнаму адмаўленьню “нэгатыўнага”, якое непазьбежна функцыянуе ў кожным працэсе і ў кожным руху.

“Нэгатыўнае” адпавядае негентрапіі, якую стварае кожны рух. Гэтая нэгатыўная рэакцыя неабходная для існаваньня кожнай сілы, як паказваюць дасьледаваньні сучаснай фізыкі ў вобласьці антыматэрыі ці чорных дзірак. Калі б гэтай “цёмнай матэрыі” не існавала, наш сусьвет даўно б ужо выпарыўся, што, бадай, даволі праўдападобна, у выпадку што нам удасца-такі яе зьнішчыць. Усюды, дзе вынішчаецца гэтая пустэча, гэты антаганістычны паралельны сусьвет, гэтая радыкальная ілюзія, якую нельга рэдукаваць на элемэнты рэальнасьці і рацыянальнасьці, усюды там пагражае катастрофа рэальнасьці. Таму што матэрыя сама па сабе ёсьць пасткай, а матэрыяльны сусьвет трымаецца дзякуючы масе адсутнай матэрыі. Рэальнасьць, зь якой была б выдаленая антырэальнасьць, сталася б гіпэррэальнасьцю, больш сапраўднай за сапраўднасьць, і зьнікла б у сымуляцыі. (Гл. Дэбор, “Грамадзтва спэктаклю”, тэзіс 1. Таксама Джорджа Агамбэн займаўся падобнымі пытаньнямі ў “Камэнтарах да “Грамадзтва спэктаклю”: “Капітал у форме вобразу ёсьць апошняй мэтамарфозай тавару, у якой абменная вартасьць цалкам засьціла карысную вартасьць, і пасьля таго, як яна падрабіла ўсю грамадзкую прадукцыю, яна можа дасягнуць абсалютнага і безадказнага панаваньня над любым існаваньнем”.)

“Матэрыя, пазбаўленая антыматэрыі, ахвяруецца энтрапіі. Вынішчэньне пустэчы асуджае матэрыю да гравітацыйнага абрыну. Суб’ект, пазбаўлены ўсялякай іншасьці, абрынаецца сам у сябе і ўпадае ў аўтызм. Вынішчэньне нечалавечага пасоўвае чалавечае да агіднасьці і сьмешнасьці”. (Бадрыяр, “Немагчымы абмен”, 1999).

© Пераклад—НМ, 2008