“СЬМЕРЦІ ТЫРАНА”—10 год

1 сакавіка споўнілася дзесяць гадоў з таго дня, калі ў Менску была паказаная “Сьмерць тырана”. “Трупа імя Шлёмы Кагановіча” складалася з анархістаў і студэнтаў ін’язу, зь якіх я здольны прыпомніць далёка ня ўсіх—напрыклад, для мяне цяпер загадка, хто выконваў ролю Аўтара... Але помню, як за 2 дні да паказу п’есы падчас нейкай вечарынкі нарадзілася ідэя адзначыць якой-небудзь акцыяй першы дзень вясны, а таксама ўгодкі (ніхто так і не падлічыў тады дакладна, якія) забойства цара Аляксандра Другога беларускім анархістам Ігнатам Грынявіцкім (чыю ролю ў п’есе давялося выконваць мне). Сама думка адзначыць угодкі палітычнага забойства мне надзвычай спадабалася—тады яшчэ стаўленьне да тэрактаў у сьвеце не было такім адназначным. А першы дзень вясны азначаў тады неверагодна шмат: прайшоў амаль год ад Менскай вясны-96, у якой бальшыня з нас удзельнічала ў якасьці кулёў зь пяском для менскай міліцыі. Пасьля лістападаўскіх падзей 96 году вясны чакалі, як маны нябеснай. І натуральна, хацелася быць першымі, хто нагадае пра яе.

Ідэя вулічнага тэатру належала Канавальчыку: верагодна, ён чуў, што ў нядзелю 2 сакавіка БНФ рыхтуе падчас мітынгу ля Опэрнага тэатру лялечны выступ з назовам “Цар Аляксашка” (я бачыў яго на наступны дзень пасьля нашай прэм’еры, і мушу сказаць, што маё ўражаньне было ня самым лепшым. Мяне абурала, што бальшыня твораў антылукашэнкаўскага мастацтва—“Лука Мудзішчаў”, “Убей президента”—была яшчэ больш вульгарнай, чым іхны адрасат). “Сьмерць тырана” павінна была быць нашым адказам Чэмбэрлену, які мусіў адбыцца на дзень раней. Паўлюк ведаў, што я там нібыта нешта папісваю па-беларуску—такім чынам, п’есу “замовілі” мне, дакладней, я сам паабяцаў яе напісаць. Аднак цэлы дзень да вечара я ня мог сабрацца з думкамі: натхненьне прыйшло, як звычайна, уначы. Седзячы ў “прадбаньніку” нашага блёку 1106 на Варвашэні 80 я на працягу некалькіх гадзінаў амаль бяз правак накатаў у сшытку тэкст “паэмы”, якая спачатку здавалася мне закароткай, потым—задоўгай, але ў выніку, мне здаецца, атрымалася даволі дынамічнай і нават даволі сьмешнай... Псэўданім Шпанскі (ад слова “шпана”), які ўтырмліваў і залішне (каюся) празрыстую алюзію на мой факультэт, я абраў ня толькі з-за перасьцярогі, але і з-за таго, што не хацеў зьвязваць гэты жанр са сваім імем—усё-ткі мае “гермэтычныя” вершы ня мелі са стылем п’есы нічога агульнага, яна была для мяне фактычна першым практыкаваньнем у “нармальнай”, традыцыйнай паэзіі... Так ці йначай, вынік мяне больш чым задаволіў—я быў надзвычай апантаны пэрспэктывай будучай п’есы... Не кладучыся спаць, я ў тую ж раніцу пабег у бібліятэку ўнівэрсітэту, дзе перапісаў увесь тэкст на чыставік друкаванымі літарамі—арыгінал быў залішне нечытэльны... Зь нядосыпу я ўвесь час рагатаў над ім, і на мяне пазіралі, як на дзівака. Я, як ні дзіўна, вывучыў усе ролі амаль аўтаматычна (я і цяпер памятаю амаль усю п’есу з галавы), на ўсялякі выпадак, каб магчы падказаць, калі што, астатнім. Недахопу ў жадаючых выконваць рэшту роляў не было.

Сам дзень выступу на Плошчы Свабоды памятаю цьмяна: памятаю нечуваную нэрвовасьць, невялікую колькасьць людзей на вуліцы (улёткі, якія былі надрукаваныя за дзень да выступу, не пасьпелі шырока разыйсьціся), сярод іх—журналістаў (Вольгу Караткевіч) і кдбістаў з відэакамэрамі... Пазьней я бачыў відэазапіс, зроблены кімсьці з нашых сяброў-анархістаў: на ім было відаць, што маё акторства рэдукавалася на прамаўленьне тэксту, рухі былі скаваныя—ад нэрвовасьці і боязі забыцца на словы... Выступ доўжыўся хвілінаў 20—у самым канцы, калі замест заплянаванага выбуху пэтарды, якую так і не знайшлі, “цар” парваў паперу са сваёй роляй, маналогам тырана, пад’ехалі міліцэйскія машыны, а мы з хлапцамі сіганулі ў бок паблізнага офісу незалежнага прафсаюзу, дзе нас схавалі ў нейкім кабінэце... Пасядзеўшы нейкі час у офісе, мы, п’яныя ад шчасьця, нейкім незвычайным шляхам пайшлі дадому ў інтэрнат—кансьпіратары...

Раніцай наступнага дня, перад згаданым мітынгам БНФ, мы пайшлі ў офіс “Нашай Нівы” на праспэкце Скарыны. Дубавец дазволіў нам размножыць адзіны выдрукаваны экзэмпляр п’есы. Пакуль я размаўляў зь Севярынам Квяткоўскім, Паўлюк пасьпеў зрабіць можа 150-200 копій... Мы разабралі экзэмпляры і рушылі да Опэры—там у натоўпе мы амаль усе іх раздалі людзям, з-за чаго прысутныя міліцыянты пачалі перагаворвацца па рацыях (сам чуў), што ў натоўпе раздаюць нейкую забароненую літаратуру... Раздаўшы ўсе копіі (мы прынесьлі іх у рукавох), мы амаль адразу ж зьніклі зь мітынгу. На гэтым гісторыя “Сьмерці тырана” амаль што скончылася.

Праз два тыдні палова трупы ўжо сядзела ў адной камэры на Акрэсьціна—але не за п’есу, а за ўдзел у дэманстрацыі ў падтрымку Канстытуцыі ля Палацу спорта. Мы адчувалі сябе сапраўднымі ўдзельнікамі Вясны, сапраўднымі анархістамі. А яшчэ праз два тыдні, напачатку красавіка, унівэрсітэцкі хор, у якім я сьпяваў, паехаў на запросіны ў Галяндыю. Сёй-той раіў мне тады заставацца, прасіць палітычны прытулак, але гэта я быў вымушаны зрабіць толькі праз год, а тады быў цьвёрда ўпэўнены, што змаганьне толькі пачынаецца, а галоўнае—мае сэнс...

Узгадваючы той час, мяне зьдзіўляюць дзьве рэчы: якія мы былі тады, у 19-20 год, усё-ткі таленавітыя і шчасьлівыя, і яшчэ—як у нас на ўсё хапала часу: на хор, тэатар, мітынгі, вершы, музыку, “Навінкі” і час ад часу нават на вучобу... Такой насычанасьці жыцьцё, бадай, ня мела ўжо ніколі потым. Праз гэта юбілей “Сьмерці тырана” мае для мяне гэткае асабістае значаньне. Што да самога тэксту, то мушу прызнацца, што мне за яго ня сорамна і цяпер, праз 10 гадоў. Думаю, што тэкст упісваецца ў традыцыю беларускай сатыры ад “Энэіды” да “Лысай гары” больш арганічна, чым шырока разрэклямаваныя творы “палітычнага мастацтва” лукашэнкаўскай эпохі. Калі занядоўга пасьля напісаньня я лічыў яго “добра напісанай бразготкай”, то цяпер, як ні дзіўна, я аб ім крыху лепшага меркаваньня... Тым ня менш, уключаць яго ў свой “Раньні збор” я ня стаў. :)

М.Шч.

Вокладка першага і адзінага выданьня "Сьмерці тырана"

Максім Шпанскі

СЬМЕРЦЬ ТЫРАНА, або McDonald’s зачыняецца

П’еса ў адну дзею

Дзейныя асобы:

Аўтар—завадзіла
Ігнат Грынявіцкі—адзін народны герой
Мікалай Рысакоў—другі народны герой
Гарадавы—прадстаўнік улады
Пралетар—голас народа
Шасьцёрка—чмошнік з універа
Дзядок—калекцыянэр шклотары
Хіпі—олдавы тусоўшчык
Цар—тыран, сатрап і інквізытар

У эпізодах: часной народ.

Аўтар:

Суайчыньнік! Фактычна, настала вясна.
Як яе адзначалі раней, запытаем,
Сто гадоў таму з гакам? Наводжу вас на
Успамін аб падзеі, што мы адзначаем.

Існаваў такі звычай з Адамавых дзён
Між цароў: быць нягоднікам і пустабрэхам.
У народа ж быў іншы ў адказ завядзён:
Віншаваць іх зь вясной гучным бомбавым рэхам.

Яшчэ Брут зразумеў: зьнішчыць гада таньней
І прыемней нашмат, чым чакаць, што ён сыйдзе.
Мабыць, доказы зброі намнога мацней
За пустыя прамовы і скаргі аб крыўдзе.

Так здалося і нашым героям дваім:
Вось абодва стаяць і палююць на ката.
Калі ёсьць ваш дазвол, дамо слова мы ім.
Час для дзей надыйшоў для Міколы з Ігнатам.

Грынявіцкі:

Рысакоў, гэта ты?

Рысакоў:

Ты ж кажы хоць пароль,
А то бач, поўна ўсякіх...

Грынявіцкі:

Са страху забыўся.

Рысакоў:

Значыць, ты сапраўды.

Грынявіцкі:

Нешта зранку мой боль
За Айчыну ў фізычны ператварыўся.

Нешта страўнік баліць, пустата ў галаве...

Рысакоў:

Вось, ты бачыш, адразу відаць беларуса.

Грынявіцкі:

Дзе?

Рысакоў:

Спужаўся? Ды я гавару пра цябе.

Грынявіцкі:

Можа, пойдзем? Бо, кажучы шчыра, баюся.

Рысакоў:

Ці здурэў? Пасамрося хаця б гледача.

Грынявіцкі:

Ты пра гарадавога? Усё, ён заўважыў.
Ёсьць два шанцы: даць дуба і даць стрыкача.
І здаецца, абедзьве магчымасьці ўзважыў:

Калі я сапраўды беларус!—уцяку
І таварыша здам у надзейныя рукі.
Калі ж я чалавек!—вазьму бомбу ў руку
І шпурну куды-небудзь. Абы гэтай сукі

Мне не зачапіць, а то мала чаго!
Ён усё ж такі цар. Ён народ, мабыць, любіць,
Дык і чубіць яго. А што мне да таго?
Я ж такі, як і вы. Усе тут мы ня людзі,

Мы тут проста жывем. І з царом будзем жыць.
Рысакоў, у мяне ёсьць табе прапанова:
Будзеш першы шпурляць. Пастарайся забіць.
Вельмі ён мне абрыд. Не ўцяку, даю слова.

Рысакоў:

Грынявіцкі, ты самы тыповы бульбаш.
Быць такім, як усе, быць нікім—твая мара.
Ты за ўласны спакой сваю годнасьць прадаш.
Каб за грошы хаця б, а ты ж дык задарам.

Грынявіцкі:

Ты, маскальская морда, ня бэсьці тут нас!
Я з табой аб’яднаўся выключна для справы.
Мы усе тут пакутуем болей за вас,
І каб нас вінаваціць ня маеш ты права.

Мы адвеку лічылі: павінен быць цар.
Наш народ самастойна лянуецца думаць.
Мы паставім абедзьве шчакі пад удар,
Толькі б казачку слухаць ды корачку хрумкаць.

Гэта... слова такое ёсьць: мэнталітэт.
Гэта вельмі заразна. Трымайся падалей.
І ня трэба хаваць за сьпіною пакет—
Ужо хопіць саромецца! Досыць чакалі!

Мабыць, ён не прыедзе. Гэй, гарадавы!

Гарадавы:

Я ня гэй.

Грынявіцкі:

Дзе там цар? А яшчэ нехта кажа:
Іх павага—дакладнасьць.

Гарадавы:

Аб чым гэта вы?

Грынявіцкі:

Ці шчэ доўга, скажы, нам чакаць экіпажа?

(Рысакову)

Можа, нам дзеля сьмеласьці ўзяць па адной?

Рысакоў:

Ты і гэтак са страху трымаесься хістка.
Спасаваў ты, як вожык перад сасной.
Не анархіст ты зусім—анархістка.

Закуры, супакойся.

Грынявіцкі:

Запалкі забыў.

Рысакоў:

Ах ты пень! А зьбіраўся ад бомбы падкурваць!
А яе як запальваць зьбіраўся ты быў?

Грынявіцкі:

Беларус—ён такі.

Рысакоў:

Заўжды нехта падкурвіць.

Грынявіцкі:

Рысакоў, ты пайдзі ў паліцая спытай.
Можа, ён чалавек, можа ён не адмовіць.
Ты скажы, што для справы. Хоць ён паліцай,
Хіба ён самахоць нас з табою тут ловіць?

Рысакоў:

Пачакай, трэба лепш у народа спытаць.
Хіба ён пашкадуе для ўласнай карысьці?

Грынявіцкі:

У народа? Чаго ад народа чакаць?
Ён сам доўга чакаў. Ён ня той, што калісьці.

Рысакоў:

Пачакай. Бачыш, вунь пралетарый ідзе.
Пра яго шчэ Міхайла Бакунін узгадваў.
Гэта сп’яну ці зголаду ён так брыдзе?

Грынявіцкі:

Ну, давай жа, сьмялей падыходзь, не адкладвай.

Рысакоў:

Выбачайце, спадар...

Пралетар:

Я таварыш, а ты—
Бачу я, відавочна нацыяналюга.
Зараз будзеш казаць пра сэнс волі сьвяты,
Незалежнасьць і ўсё, да чаго мне так туга

Галавою даходзіць, што лепш прамаўчу.
Толькі ведай: падтрымваць цябе я ня буду.
Я на мове тваёй гаварыць не хачу.
Гэта ўсё непатрэбнае нашаму люду.

Я разумны, хоць жонка і кажа—дурны.
Падмануў мяне цар—больш мяне не падманеш.
Дам агню—ты ж агонь грамадзянскай вайны
Гэтай самай запалкаю тут жа падпаліш.

Так што дурняў няма, спадарок, выбачай.
Цар, канечне, ня цукар, аднак жа, як бачыш,
Гэта Божая воля. А як іначай
Ты абраньне такога цара растлумачыш?

Рысакоў:

Божа ж Божа, які тут забіты народ!

Грынявіцкі:

Як народ, дык і цар быць павінен забіты.
Гэта я гавару? І ці мой гэта рот?

Рысакоў:

Дык ты ўжо надумаўся, браце, глядзі ты!

Грынявіцкі:

Зноў ты тонам старэйшага брата? Чакай,
Я й ня тое магу, калі мяне дражняць.
Ну, царуга, глядзі, на сябе наракай!
Як для сьмеласьці вып’ю бутэлечку “Дражні”...

Толькі грошай няма. Што той Захад сабе
Усё думае? Што ніяк не дапаможа?

Рысакоў:

Не турбуйся, мы самі ў сваёй барацьбе,
Як дурнымі ня будзем, то выстаім.

Грынявіцкі:

Можа.

Мы, здаецца, і так ужо доўга стаім
І нічога ня робім. Агню не здабылі...
А вунь нейкі студэнт. Ты пагутары зь ім,
Можа, родную мову яшчэ не забылі.

Рысакоў:

Выбачайце, спадар, Вы б запалачку мне...

Шасьцёрка:

Што, стары, не пазнаў? Ты цара прыйшоў слухаць?
Так, наш цар, як і бог, нарадзіўся ў гумне,
Ён прарок, вось таму я і “за”. Ты ня супраць?

Я прыхільнік, як ведаеш, дзеі прамой.
Мне што трэба—я прама кажу: трэба грошы.
Ну а цар заўжды рад падзяліцца са мной
За падтрымку маю. Хіба ён не харошы?

Мне, канечне, вядома, дзе ён іх узяў,
І, канечне, ўсё роўна. І, трэба зазначыць,
Я сьвядомы падданы і вораг дзьвюх зьяў:
Анархізма й тэрору. Ці нам не адзначыць

Сьвята нашай сустрэчы?

Рысакоў:

Не, дзякуй, стары.
Мы з табой зараз надта, відаць, разначынцы.

Грынявіцкі (Рысакову):

На такіх, Рысакоў, ён пралез у цары.

Шасьцёрка (Гарадавому):

Пане гарадавы, тыя двое—злачынцы.

Падазрона гавораць. Трымаюць пакет.
Я Вам раю, Вы іх да цара не пушчайце.
І калі б Вы сказалі цару тэт-а-тэт
Пра маю Вам паслугу—лічыў бы за шчасьце!

Рысакоў (Гарадавому):

Мы з Ігнатам прыйшлі паглядзець на цара.
Ён жа, кажуць, мужчына высокі і мажны.
Празь дзяржаўныя справы згубіў хаера.
Вось за тым і чакаем яго экіпаж мы.

Гарадавы:

Тут няма чаго слухаць, глядзець пагатоў.
Йшлі б вы, хлопцы, дамоў не марнуючы часу,
А то гэтак мажліва й ня трапіць дамоў.
Якой трасцы займаць тут царовую трасу?

Рысакоў:

Грынявіцкі, адыдземся.

Грынявіцкі:

Усе супраць нас.
Ты заўважыў, Мікола? Падтрымкі ніякай.
Сьвінапасу патрэбны і цар-сьвінапас.
Пачакай, вунь зь дзядулем ідзі пакалякай.

Рысакоў:

Паважаны, запалачкі нам не дасьцё?

Грынявіцкі:

На пажар міравой рэвалюцыі трэба.
Хочам бацьку-цара загубіць. Сечацё?

(Рысакову)

Ён куды павалындаўся, гэты нязгрэба?

Дзядок (шпарка адыходзячы):

Я сынкі, разумею, а вось памагчы
Не бяруся. Стары ўжо. Касьцюшкаў паплечнік.
Я навучаны вопытам: лепей маўчы
І круціся на сонцы, нібы той сланечнік.

Там дзе цёпла, там добра. У Сібіры былі?
Ну, яшчэ пабываеце. Слаўнае месца.
За тайгу мала што прыгажэй на зямлі.
Пасьля гэткага й тут усё раем здаецца.

Пасьля Вітаўта нешта мне цяжка згадаць
Каго-небудзь вялікага. Звыкліся людзі.
А параду запалкі наконт магу даць:
Бачыш, хлопец сядзіць? У яго, пэўна, будзе.

Грынявіцкі:

Во, Мікола, глядзі, гэта хто гэта там?
Усьміхаецца, смалячы нейкую погань.

Рысакоў:

І зусім і ня погань.

Грынявіцкі:

Ідзі тады сам,
Так, здалёк намякні, што патрэбны нам вогань.

Рысакоў (здалёк):

Слухай, дружа!

Грынявіцкі:

Дурны, ды ня гэтак здалёк!

Рысакоў:

Неяк вельмі падобны ты да анархіста.
Мы тут сочым цара... разумееш намёк?
Дай запалачкі нам, падпаліць бомбу чыста.

Хіпі (зацягваючыся касяком):

Дам ад чыстага сэрца. Каб кінуць далі!
Далібог бы патрапіў!

Грынявіцкі:

Не, мы лепей самі.
Мы па ўласным жаданьні свой крыж узялі.
Ты яшчэ тут ня бачыў такога з вусамі?

Хіпі:

Ці ня ён гэта едзе?

Рысакоў:

Здаецца, што ён.

Грынявіцкі:

Зараз будзе як вытрымаць. Будзе прамова.

Рысакоў:

Гэта ўсе сабраліся цару на паклон,
Каб паслухаць яго палымянае слова.

Грынявіцкі:

Падыходзім бліжэй. Гэтак хочацца чуць,
Як стараецца, бедны. Даволі здаровы!
Вось адгэтуль, здаецца, ня блага шпурнуць.
Аддамо цяпер слых цудадзейству прамовы.

Цар:

Дарагіе друзья! Меня можна паняць?
Меня можна паняць, што хачу я вас відзець.
Перад самай паездкай успел я прыняць...
Да—рашэніе. Я жа ведзь мог вас абідзець,

Еслі б прыбыл і вам не сказал нічэво!
Ведзь такова, вы ж знаеце, і не бывает.
Я люблю гаварыць для народа свайго.
А народзе цар рэдка кагда забывает.

Ваш язык можна выучыць за адну ноч.
А ешчо гаварат, што он сложный—неправда.
Я на нём гаварыць, между прочым, не проч.
І не нада шчытаць, што цар глупый, не нада.

Еслі был бы я глупый, сядзел бы не здзесь,
А в каком другом месце. Ну ясна, а чом я.
Што, каму-та не ясна? Хочат там паседзець?
Я пайду вам навстрэчу. Іначэ зачэм я,

Как не выпалніць все пажэланья людзей?
Я такіх пажэланій вам спісак саставіл.
Чэм вам думаць самім, дык так будзет скарэй.
І не верце, што вас будта кто-та заставіл

Паддзержаць Александра, вас кто-та купіл...
Эта дажэ смешно. Патаму шта всё чэсна.
Цар всегда гаварыт і всегда гаварыл.
Пусць не слушают це, каму не інцерэсна.

Вы жэ знаеце, как мне цяпер цяжэло
В этат трудный мамент, істарычаскі в чом та
Для меня і для вас. Так зачэм жэ назло
Мне і здраваму смыслу сядзець мне в печонках?

Гаварыць нету смысла, а чом я гавару.
Ведзь народ не такой і дурак, аказалась,
Он всё відзіт, кагда кто-та мечэт ікру,
І савсем не в тот адрас. Мне мала дасталась

Із-за всех эціх труднасцей прошлай весной,
Із-за вашых валненій? Зачэм валнавацца?
Пусць валнуецца цар. У нево долг такой.
С нім не скора, я думаю, мне расставацца.

Я люблю сваё дзела. І прыбылі есць.
Гаварат—незаконна. Кагда незаконна,
Вы шчытаеце, значыт, такгда нада сесць,
Абсудзіць эта дзела с умом і спакойна.

Можат, правда, і есць недачоты у нас,
Можат, этат закон устарэл і не нужэн.
Тагда можна іздаць будзет царскій указ,
Што в законе ашыбачны пункт абнаружэн.

Важна быць заадно, зра не нада галдзець.
Вы ж пайміце, цару эта толька мешает.
Ведзь за блага людзей он гатов умерэць,
Ды здаровье пака ешчо не пазваляет.

Аўтар:

А цяпер, па шматлікіх патрабаваньнях публікі, адбудзецца сьвяточнае, урачыстае забойства цара-бацюшкі, імпэратара Аляксандра Другога.

Грынявіцкі:

Дык твой час надыйшоў, дарагі Цыцэрон.
Калі трэба, то мы памагчы табе рады,
Каб ня думаў, што будзеш ты вечна царом,
Карыстацца сабе з абсалютнае ўлады,

Што ты будзеш заўсёды тлуміць нам мазгі
І пакепваць ды зьдзеквацца з нашага брата.
У нас ёсьць яшчэ голас сказаць табе “згінь!”,
У нас ёсьць яшчэ сілы, каб выламаць краты,

У нас ёсьць яшчэ моц на змаганьне й жыцьцё.
Ты хацеў супярэчыць Народнае Волі?
Дык сваё атрымай! Гэй, а вы што сьпіцё?
Ці ня той гэта час, каб ускрыкнуць “даволі!”,

Ці ня той гэта час, каб спыніць гэты фарс,
Каб у рэшце ўсіх рэшт згінуў жудасны хлус,
Каб згадаць аб Радзіме... Ці ня той гэта час
Каб ускрыкнуць: “Жыве Беларусь!”

Бомба разрываецца

Аўтар:

1 сакавіка 1881 году бацюшка-цар, імпэратар і самадзержац Александр Вторый міласьцю божыю помрэ...

Прэм’ера п’есы адбылася 1 сакавіка 1997 года на Плошчы Свабоды ў Менску ў выкананьні Вандроўнай анархісцкай трупы імя Шлёмы Кагановіча.

Рэжысэр і пастаноўшчык—Максім Шпанскі.

© НМ, 2007