Лін Вэн-Юэ

ЭПОХА ШАСЬЦІ ДЫНАСТЫЙ (з кнігі “Дзевяць запыненьняў з кітайскім вершам”, 1999)

Палітыка і грамадзтва

У гістарычнай літаратуры назва Шэсьць дынастый стасуецца да шасьці канкрэтных дзяржаваў, якія паступова прыходзілі на зьмену адна адной у паўднёвым Кітаі: Ву (222-280), Усходні Цзін (317-420), Сунь (420-479), Чхі (479-502), Лянь (502-557) і Чхен (557-589). Сталіцай усіх гэтых дзяржаваў было места Цен-е, пазьней перайменаванае на Цен-хань, што знаходзілася ў месцы цяперашняга Нанкіну.

У гісторыі кітайскай літаратуры азначэньне Шэсьць дынастый стасуецца да цэлага пэрыяду між падзеньнем дынастыі Хань (220 г.) і прыходам дынастыі Тан (618-907). Гэта час, калі Кітай быў падзелены на некалькі варагуючых дзяржаў, і адна дынастыя зьмяняла другую зь вялікай хуткасьцю ў выніку крывавых пераваротаў. У 317 годзе поўнач Кітая падпарадкавалі ўладары некітайскага паходжаньня, і галоўны цэнтар кітайскай культуры пасунуўся на поўдзень. Тут, нягледзячы на палітычную нестабільнасьць, адбывалася дынамічнае разьвіцьцё культуры.

Гэтак акрэсьленая эпоха Шасьці дынастый надыходзіць пасьля панаваньня дынастыі Хань (206 да н.э.-220 н.э.), якая з кароткім перапынкам уладарыла ў аб’яднаным Кітаі больш за 400 гадоў. У часы Хань былі закладзеныя падмуркі кітайскай імпэрыі як цэнтралізаванай дзяржавы, якая дамінавала ва ўсім вядомым тады кітайцам сьвеце. На пачатку дынастыі Хань адбылася сістэматызацыя канфуцыянскага вучэньня як афіцыйнай ідэялогіі імпэрыі. Канфуцыянства прапанавала ідэю грамадзтва, герархізаванага паводле ўзору патрыярхальнай сям’і і злучанага сістэмай адносінаў узаемнай паслухмянасьці і ўзаемнага клопату. На найвышэйшай ступені грамадзкай піраміды стаіць уладар, якому дапамагаюць уладарыць ягоныя “чыноўнікі” (куан). Неад’емным атрыбутам прывілеяванага чыноўніцкага становішча ёсьць адукацыя, заснаваная перадусім на веданьні канфуцыянскіх тэкстаў. Неабходнай характарыстыкай уладара і ягонага апарату ёсьць маральная чысьціня, здольнасьць быць прыкладам падданым.

Насуперак шляхотным ідэалам і высокім маральным патрабаваньням, падзеньне дынастыі Хань у значнай ступені было запрычыненае разбэшчанасьцю імпэратарскага двара. Карупцыя ў асяродзьдзі сваякоў, перадусім жонак імпэратара, інтрыгі і палітыканства пры двары, у якіх важную ролю адыгравалі еўнухі з імпэратарскага гарэму, разам са слабасьцю ўлады і эканамічнымі праблемамі прывялі да забурэньняў і паўстаньняў напрыканцы дынастыі. Урэшце ўладу захапілі вайсковыя правадыры, якія пачалі супернічаць між сабой і падзялілі Кітай на Тры дзяржавы (Сан куо, 220-280). Падобная сітуацыя потым паўтаралася пры кожнай зьмене дынастый: імпэратарам і заснавальнікам новай дынастыі звычайна быў найбольш здатны ваеначальнік, які здолеў згуртаваць дастаткова моцнае войска і схіліць на свой бок прадстаўнікоў найбольш уплывовых арыстакратычных радоў. Змаганьне за ўладу суправаджалася бязьлітаснымі забойствамі ворагаў, сапраўдных ці толькі патэнцыйных. Гэтае становішча скончылася толькі з прыходам новай, моцнай дынастыі Тан, якая здолела зноўку аб’яднаць Кітай і на трыста год аднавіць вялікую імпэрыю.

Інтэлектуальны клімат эпохі

Распад Кітаю і эфэмернасьць новаўзьніклых дынастыяў прынесьлі далёкасяжныя наступствы для жыцьця і мысьленьня адукаванага слою грамадзтва, які адвеку быў вузка зьвязаны з палітычнай уладай. Ужо напрыканцы дынастыі Хань адбываецца дыскрэдытацыя канфуцыянскага вучэньня, а ў палітычным мысьленьні пачынае набіраць сілу прагматызм, у якім губляюцца ўзьнёслыя ідэалы старажытнасьці. Канфуцыянства і надалей застаецца афіцыйнай ідэалогіяй кітайскіх уладароў, апірышчам герархізаванай мадэлі грамадзтва, у якой кожнаму прысуджанае ягонае трывалае месца. Палітычная практыка, аднак, выкрывае двухаблічнасьць канфуцыянства і пазбаўляе яго прыцягальнасьці ўваччу незалежных мысьляроў і паэтаў. Апошнія шукаюць і знаходзяць крыніцу натхненьня перадусім у таоізме.

Філасофія таоізму

Эпоха Шасьці дынастый ёсьць пэрыядам росквіту таоізму. У той час яго называюць сюан-сюэ, вучэньне аб “схаваным”, “таямнічым”, што ёсьць адным з атрыбутаў, які прыпісваецца прынцыпу “тао” ў кнізе Тао-тэ-цзын. Таоізм быў актуальны сваёй цікаўнасьцю да чалавека як да індывідуальнасьці, у адрозьненьне ад канфуцыянства, якое чалавек цікавіў у ягоных грамадзкіх варунках. У часы Шасьці дынастый таоісцкія мысьляры разьвіваюць перадусім ідэі “неўмяшаньня” (ву-вэй) і “незалежнасьці”, “вольнасьці” (сяо-яо). Таоісты не прызнаюць канвэнцыйных адрозьненьняў, намагаюцца знайсьці шлях да свабоды і роўнасьці (ці-ёў пхін-тэн) і імкнуцца да зьяднаньня чалавека з сусьветам.

Гэтыя ідэі мы знаходзім у захапляльнай перадачы перадусім у спадчыне старажытнага філосафа Чжуан-Цзы (369?-286 да н.э.), чый твор у эпоху Шасьці дынастый быў надзвычайна папулярны. У разьдзеле “Чхі-ву-лун” Чжуан-Цзы рэлятывізуе ўсе рэчы сьвету і гаворыць аб зьліцьці чалавека зь “10.000 рэчаў” (ван-ву), то бок, з прыроджаным сьветам, які яго акаляе. “На сьвеце няма нічога большага за канечык воласа з восеньскай поўсьці, тым часам як гара Тхай-шань ёсьць усяго толькі драбнотай. Нішто ня мае даўжэйшага веку чым хлопчык, які памёр непаўналетнім, тым часам як даўгажыхар Пхэн-Цу памёр вельмі маладым. Неба і зямля нараджаюцца разам са мной, і 10.000 рэчаў ёсьць са мною адным”.

У разьдзеле Чхоў-шуэй Чжуан-Цзы рэлятывізуе адрозьненьні наступнымі словамі: “З пэрспэктывы прынцыпу тао няма розьніцы паміж высокімі і нізкімі рэчамі (ву); з пэрспэктывы рэчы кожны лічыць сябе ўзьнёслым, а астатніх лічыць нізкімі”.

Адукаваныя людзі эпохі Шасьці дынастый з замілаваньнем вывучалі ідэі таоісцкіх кніг, абмяркоўвалі іх на высокім узроўні і аналізавалі іх да найменшых падрабязнасьцяў. Гэтыя дэбаты аб прынцыпах таоісцкага вучэньня (сюан-лі), у якіх вялікую ролю адыгравала здольнасьць выказаць думку з элегантнай лаканічнасьцю і дасьціпнай трапнасьцю, называюцца чхінь-тхан, “чыстыя гутаркі”, то бок, размовы, недаткнёныя практычнымі меркаваньнямі. Слова “Чхінь” злучае ў сабе некалькі значэньняў: празрысты, чысты, спакойны, халодны, выкшталцоны, і звычайна ёсьць з адным атрыбутаў таоісцкага прынцыпу тао. Рафінаваныя таоісцкія дэбаты бяруць пачатак у часох панаваньня імпэратара Мінь-Ці дынастыі Вэй (240-248), але яны карысталіся папулярнасьцю ажно да канца панаваньня паўднёвай дынастыі Чхі, то бок, прыблізна да канца 5 стагодзьдзя. З надыходам дынастыі Лянь, чые ўладары намагаліся аднавіць канфуцыянства, яны пачынаюць сыходзіць у нябыт. Да найбольш вядомых асобаў, якія культывавалі гэтыя ўзьнёслыя размовы на філасафічныя тэмы, належаць так званыя Сем мудрацоў з бамбукавага лесу (Чу-лін-чхі-сен). Іхныя выслоўі, гэтаксама як і зьдзяйсьненьні многіх значных пастацяў эпохі Шасьці дынастый, запісаны ў кнізе “Новыя аповеды з усяго сьвету” (Шы шуо сін ю), славутай нізцы гістарычных аповедаў, складзенай у 5 стагодзьдзі на замову аднаго з прынцаў дынастыі Сунь.

Алкаголь

Яшчэ адной характэрнай рысай гэтай эпохі была любоў да алкаголю. У згаданых “Новых аповедах з усяго сьвету” запісана шмат гісторый пра піякаў. Да найбольш вядомых піякаў таго часу належалі паэт Жуан-Ці (210-263) і іншыя “мудрацы з бамбукавага лесу”, альбо крыху пазьней—паэт Тхао Юань-мінь (365-427). Бязьмернае піцьцё віна мае больш глыбокі сэнс, чым проста задавальненьне, яно ёсьць часткай таоісцкага бунту супраць канфуцыянскіх рытуалаў, якія прывязваюць чалавека да ягонага месца ў грамадзкай герархіі. Піцьцё алкаголю для таоісцкіх эксцэнтрыкаў увасабляла адзін са шляхоў да свабоды. Аб зьвязанасьці алкаголю зь філасофіяй свабоды, ідэалам якой ёсьць раўнапраўнае партнёрства між чалавекам і сусьветам, сьведчыць гісторыя пра Лью-Ліня, аднаго зь сямі мудрацоў бамбукавага лесу. “Лью-Лінь часта дарэшты аддаваўся алкаголю, а калі-некалі ў п’яным стане, будучы дома, распранаўся і заставаўся цалкам голы. Нейкія людзі прыйшлі да яго ў адведкі й пачалі яго за гэта папракаць. Лінь адказаў: “Неба—мая страха, дом—мая вопратка; дык чаму вы лезеце мне ў нагавіцы?”

Наркотыкі

Яшчэ адным захапленьнем часоў росквіту нэатаоізму было ўжываньне наркотыкаў і эліксіраў. Аб гэтых сродках захавалася вельмі мала інфармацыі, аднак відавочна, што яны вырабляліся з розных мінэралаў. У гістарычных крыніцах аб іх гаворыцца як аб “хань-шы-сан”. Стваральнікам гэтага наркотыку лічыцца нэатаоісцкі філосаф Хэ-Ен (190-249). Ужываньне наркотыка патрабавала руханьня, каб дзейнае рэчыва “расхадзілася” ў целе. Пасьля гэтага надыходзіла адчуваньне гарачыні; як апавядаецца ў адной тагачаснай біяграфіі, чалавек, які ўжыў рэчыва, мог пасярод зімы ляжаць на каменьні. Таму тыя, хто ўжываў наркотык, насілі толькі лёгкую вопратку. Звычайна таксама яны не адчувалі голаду, толькі час ад часу пілі падагрэтае віно—магчыма, для таго, каб рэчыва лепей дзейнічала. Вань-сі-чы ў згаданым лісьце гаворыць аб тым, што пасьля ўжыцьця наркотыка “ягонае цела было лёгкім, і было адчуваньне палёту”. Непрыемным пабочным эфэктам ужыцьця наркотыку была залішняя чуйнасьць скуры і несупыннае пачуцьцё сьвербу. Здаецца, што наркотык быў вельмі небясьпечным, і ягонае няслушнае ўжываньне магло лёгка выклікаць атручэньне і сьмерць.

Прыгажосьць

Для арыстакратычных колаў, зацікаўленых таоізмам зь ягоным акцэнтаваньнем індывідуальнасьці, характэрны культ прыгажосьці, улучна з прыгажосьцю цялеснай. Арыстакраты эпохі Шасьці дынастый вельмі шмат увагі надзялялі прывабнай і дагледжанай зьнешнасьці. З гледзішча сучаснасьці тагачасны ідэал мужчынскай прыгажосьці здаецца крыху жанападобным: белая скура, мяккія абрысы, крохкія канечнасьці. Гэтак, прыкладам, у Хэ-ена, якога згадваюць у сувязі з вынаходніцтвам наркотыка, было нібыта такое чыстае белае аблічча, што імпэратар Мінь-Ці падазраваў яго ў тым, што ён карыстаецца пудрай. Каб выкрыць гэта, ён прапанаваў яму аднаго задушлівага летняга дня гарачы суп. Як толькі Хэ-ен выпіў суп, ягоны твар пакрыўся потам. Хэ-Ен выцерся сваёй чырвонай кашуляй, але ягоны твар, да вялікага зьдзіўленьня імпэратара, застаўся такім жа белым, як дагэтуль.

Вань-Ен (251-311), сын вучонага Вань-І, быў вядомы сваёй прывабнасьцю і кемлівасьцю ў філасафічных дэбатах. Ён любіў абмахвацца веерам з конскага хваста, чыё дзяржальна было зроблена з нэфрыту. Прысутныя часам не маглі адрозьніць тонкую і белую руку Вань-Ена ад гладкага белага нэфрыту. Напэўна, найбольш славутым прыгажуном усіх часоў быў паэт Пхан-Юэ (247-300), аб якім расказваюць, што як толькі ён зьяўляўся на вуліцы, яго абкружалі жанчыны і адмаўляліся даць яму прайсьці.

Літаратура

Наперакор распаду, няпэўнасьці і паўсюдна прысуднай сьмерці (шмат значных філосафаў і паэтаў таго часу памёрлі ў маладым веку гвалтоўнай сьмерцю) эпоха Шасьці дынастый ёсьць часам вялікага разьвіцьця літаратуры і літаратурнай тэорыі. У той час, сярод іншага, узьнікае і набывае сьпелае формы пяціскладовы верш (ву-ен-шы) і ўсе ключавыя тэматычныя жанры той эпохі: суб’ектыўнае разважаньне ў “маіх нутраных песьнях” (юнь-хуай), развага аб хадзе сьвету ў “песьнях пра гісторыю” (юнь-шы), варыяцыя на народныя песьні, звычайна з алегарычным падтэкстам (ні-ку), філасафічная паэзія, якая выказвае асноўныя ідэі таоізма (сюан-ен-шы), “піяцкая” рэфлексіўная паэзія, звычайна таксама з таоістычным падтэкстам (йін-цёў), вершы з фантастычнай тэматыкай “аб падарожжы да неўміручых” (ёў-сьен), паэзія аб вясковым жыцьці, так званыя “вершы палёў і садоў” (тхен-юан), прыродная лірыка (шан-шуэй-шы), паэтычныя нацюрморты “аб прадметах” (юнь-ву-шы) і “прыдворная паэзія”, скіраваная перадусім на апісаньне прыгожых дам (кунь-тхі-шы), таксама як і прынагодная паэзія (чхоў-та) альбо паэтычныя гульні дзеля забавы (ёў-сі) у літаратурных салонах.

Найвышэйшай вартасьцю ў зьмесьце і форме паэзіі стаецца іхная прыгажосьць (мэй). Паэзія паступова вызваляецца ад падпарадкаваньня грамадзкім ідэалам, стаецца чыстым выразам аўтаравай індывідуальнасьці, і яе пасланьне скіроўваецца на эстэтычную асалоду. У шэрагу паэтычных накірункаў адбываецца ўдасканальваньне формы; увага прысьвячаецца перадусім мілагучнасьці і эўфанічнасьці верша, ствараюцца новыя правілы прасодыі. Вялікая ўвага надзяляецца ўраўнаважаньню паралельных двухрадкоўяў. Грунтоўна ўзбагачаецца рэгістр выразовых сродкаў і стылістычных прыёмаў.

Літаратура эпохі Шасьці дынастый часта апынаецца ў ценю літаратуры “вялікіх эпох” кітайскай гісторыі—папярэдняй дынастыі Хань альбо пазьнейшай дынастыі Тан*. Трэба, аднак, памятаць, што без дасягненьняў гэтага пэрыяду “заняпаду” ніколі б ня ўзьнікла чароўная паэзія танскай эпохі. Баюся, што ацэнкі гісторыкаў літаратуры ў гэтым выпадку “падфарбаваныя” нелітаратурнымі крытэрамі. Ім ня хочацца прызнаць, што пэрыяд “цемры”, калі былі забытыя ўзьнёслыя каштоўнасьці, на якіх грунтуецца ідэал кітайскай дзяржаўнасьці, калі край нішчылі несупынныя войны, а частка краіны нават была пад чужынскім прыгнётам, быў адначасова пэрыядам беспрэцэдэнтнага інтэлектуальнага росквіту, у якім узьніклі вартыя захапленьня мастацкія творы.

*Эпоха творчасьці Лі Бо і Ду Фу.

© Пераклад - НМ, 2007