Макс Шчур
ВЯЛІКІ ХАМЕЛЕОН
Дэндызм, Фрэдзі Мэрк’юры й стыль “Кўін”
Каці Максімавай
Is this the real life-
Is this just fantasy-
Caught in a landslide-
No escape from reality“Bohemian Rhapsody”
Казачны дэнды на сцэне сьвету
I can dim the lights
And sing you songs full of sad things
We can do the tango just for two
I can serenade and gently play
On your heart strings
Be your Valentino just for you“Good Old-Fashioned Lover Boy”
Паспрабуем цяпер зірнуць на першы, класічны пэрыяд “Кўін” (1974-1979 гг.) з сінхранічнага, а не дыяхранічнага гледзішча. Якія тыповыя элемэнты дэндызму мы здолеем знайсьці ў іхным стылі?
1.Пагарда да асобы.
“Дэнды ўва ўсім абапіраўся на ўласную асабістасьць, пры гэтым ува ўсім выяўляючы сваю безасабовасьць.” (Коблянс, ст. 43)
Гэтая фраза, бадай, ёсьць найлепшай характарыстыкай і адначасова найлепшым выразьнікам ідэялогіі “Кўін”. Мэтай дэнды, як вядома, ёсьць “паспрабаваць на канкрэтным прыкладзе паказаць марнасьць жыцьця альбо часу, які ёсьць сутнасьцю існаваньня й доляй кожнага са сьмяротных.” (Коблянс, ст. 373).
Усьведамляючы адпачатную нязначнасьць сваёй асобы ў віры сучаснага сьвету і, у прыватнасьці, капіталістычнага грамадзтва, Мэрк’юры (у адрозьненьне ад Фарруха Булсара) не змагаецца супраць гэтай нязначнасьці тым шляхам, які яму рэкамэндуе само гэтае грамадзтва, а культывуе яе, “падстаўляе ёй другую шчаку”. Яму, “простаму хлопцу”, які не належыць да сьмятанкі грамадзтва, на сцэне дазволена ўсё—што ёсьць толькі адваротным бокам ягонай скаванасьці жыцьцём і самой логікай ягонага ўпарадкаваньня, адпачатна існымі ў ім правіламі й законамі. Ужо ў класічны пэрыяд у “Кўін” заўважная абсалютная стылёвая свабода, якая балансуе на краі безгустоўнасьці, аднак напачатку гэтая свабода ўсё яшчэ абмежаваная “валасатымі” 70-мі гадамі, эстэтыкай глэм-року, амбівалентнасьцю моды часоў сэксуальнай рэвалюцыі.
“Дэндызм засяроджваецца на пытаньні суб’екту, на чый няпэўны характар зьвяртае ўвагу. Няпэўнасьць, якая ёсьць нечаканай, але неабвержнай рысай дэндызму, ...выяўляецца ў сьцьвярджэньні мінучасьці жыцьця ў ягоным адрозьненьні ад трываласьці мастацкага твора. Дэнды... абіраў менавіта гэтую мінучасьць.” (Коблянс, ст. 22-23).
“Дзёрзкасьць дэнды зьдзекуецца са славахціўства й фанабэрыі тых, хто абкружае сябе экзістэнцыяльным пафасам, а таксама кпіць зь бязглуздых ілюзіяў аб уласнай трываласьці, уласнай каштоўнасьці й вернасьці самому сабе, якія ўласьцівыя кожнаму “я”.” (Коблянс, ст. 113).
Адным з выразаў пагарды да чалавечай нізкасьці й саманадуманасьці ёсьць песьня “Death on Two Legs”, якая, як сьцьвярджаў сам Фрэдзі, прысьвечаная аднаму прад’юсару з фірмы “Трайдэнт”. Нішто, аднак, не замінае нам лічыць яе прысьвечанай усім двухногім увогуле: здаецца, гэтая песьня ўскосна абвінавачвае ў нікчэмнасьці, марнасьці й хцівасьці ўвесь людзкі род:
You suck my blood like a leech
You break the law and you preach
Screw my brain till it hurts
You’ve taken all my money - and you want moreMisguided old mule with your pigheaded rules
With your narrow-minded cronies who are fools
Of the first divisionDeath on two legs, you’re tearing me apart
Death on two legs, you never had a heart of your ownKill joy, bad guy, big talking, small fry
You’re just an old barrow-boy
Have you found a new toy to replace me
Can you face me
But now you can kiss my ass goodbyeFeel good, are you satisfied
Do you feel like suicide (I think you should)
Is your conscience all right
Does it plague you at night
Do you feel good - feel goodAah, talk like a big business tycoon
But you’re just a hot-air balloon
So no one gives you a damn
You’re just an overgrown school-boy
Let me tan your hideA dog with disease, you’re the king of the sleaze
Put your money where your mouth is Mr Knowall
Was the fin on your back part of the deal (a shark)Death on two legs, tearing me apart
Death on two legs, you’ve never had a heart of your own
(You never did - right from the start)Insane, you should be put inside
You’re a sewer rat decaying in a cesspool of pride
Should be made unemployed
Make yourself null-and-void
Make me feel good - I feel good
Тэкст песьні выразна перагукаецца зь яшчэ адным тэкстам на тую самую тэму—“Flick of the Wrist” з папярэдняга альбому.
Dislocate your spine if you don’t sign he says
I’ll have you seeing double (double)
Mesmerise you when he’s tongue-tied
Simply with those eyes, ooh ooh ooh
Synchronise your minds and see the beast within him riseDon’t look back, don’t look back, it’s a rip-off
Flick of the wrist and you’re dead baby
Blow him a kiss and you’re mad, ooh ooh ooh ooh
Flick of the wrist, he’ll eat your heart out
A dig in the ribs and then a kick in the head
He’s taken an arm and taken a leg
All this time honey - baby you’ve been hadIntoxicate your brain with what I’m saying
If not you’ll lie in knee-deep trouble
Prostitute yourself he says, castrate your human pride
Ooh ooh ooh
Sacrifice your leisure days
Let me squeeze you till you’re driedDon’t look back, don’t look back, it’s a rip-off
Aah, aah, aahWork my fingers to my bones, I scream with pain
I still make no impression
Seduce you with his money-make machine
Cross-collateralize (big-time money money)
Reduce you to a muzak-fake machine, then the last goodbye
It’s a rip-offFlick of the wrist and you’re dead baby
Blow him a kiss and you’re mad, ooh ooh ooh ooh
Flick of the wrist, he’ll eat your heart out
A dig in the ribs and then a kick in the head
He’s taken an arm, and taken a leg
All this time honey - baby you’ve been hadТрэцяй песенькай-зьдзекам класічнага пэрыяду ёсьць агрэсіўная “Let Me Entertain You”, што як быццам напісаная ад імя колішняга гандляра сэканд-гэндам Фарруха Булсара:
Hey - it’s a sellout
Hey - let me welcome you ladies and gentlemen
I would like to say hello
Are you ready for some entertainment?
Are you ready for a show?
Gonna rock you gonna roll you
Get you dancing in the aisles
Jazz you razzmatazz you
With a little bit of style
C’mon let me entertain you let me entertain you
Let me entertain you let me entertain youI’ve come here to sell you my body
I can show you some good merchandise…Слова “merchandise” (тавар, спажывецкі артыкул) этымалагічна зьвязанае са словамі “merchant” (гандляр), “commerce” (гандаль) і, нарэшце, “Mercury”. Такім чынам, у сьвятле гэтага тэксту ўся музыка “Кўін” адпачатна зьяўляецца нам як тавар, прызначаны для нашага спажываньня. Пры гэтым з музычнага гледзішча песенька ёсьць, бадай, толькі больш паскораным варыянтам папярэдняй “Death on Two Legs”.
Варта адзначыць, што ў песьнях астатніх трох музыкаў “Кўін” крытыка грамадзтва й існага ладу набывае меней гермэтычны (Гермэс = Мэркурый) й больш адкрыта палітычны характар: “White Man”, “Spread Your Wings”, “Under Pressure”, “Machines”, “Is This The World We Created?”, “I Want to Break Free”, “Heaven for Everyone” і г.д. У адрозьненьне ад іх, Фрэдзі спалучае сваё абурэньне з пэўнай доляй грамадзкай абыякавасьці й пасіўнасьці: выглядае, што ён не ўспрымае палітычныя тэмы сур’ёзна, не надае ім вялікага значаньня. Магчыма, найбольш палітычная песьня Мэрк’юры—гэта прысьвечаная памяці Леннона “Life Is Real”, якая сама па сабе ёсьць нетыповым для Мэрк’юры-дэнды й ў нейкім сэнсе вымушаным прызнаньнем сапраўднасьці жыцьця. У адрозьненьне ад трох астатніх сяброў “Кўін”, Фрэдзі нікога ні да чаго не заклікае: любая праява палітычнага ці іншага погляду ў Мэрк’юры ёсьць строга індывідуалістычнай.
Адным з аспэктаў ці наступстваў уласьцівай богу Мэрк’юры пагарды да чалавецтва ёсьць ягоная няздольнасьць некага пакахаць, аб якой наўпрост гаворыць, сярод іншых песьняў, “Somebody To Love” (1976):
Can anybody find be somebody to love?
Each morning I get up I die a little
Can barely stand on my feet
(Take a look at yourself) Take a look in the mirror and cry
Lord what you’re doing to me
I have to spend all my years in believing you
But I just can’t get no relief Lord
Somebody (somebody) ooh somebody (somebody)
Can anybody find me somebody to love?I work hard (he works hard) everyday of my life
I work till I ache my bones
At the end (at the end of the day)
I take home my hard earned pay all on my own
I get down (down) on my knees (knees)
And I start to pray (praise the Lord)
‘Til the tears run down from my eyes
Lord somebody (somebody) ooh somebody (please)
Can anybody find me somebody to love?(He wants help)
Every day - I try and I try and I try -
But everybody wants to put me down
They say I’m goin’ crazy
They say I got a lot of water in my brain
Got no common sense
(He’s)I got nobody left to believe
Амаль слова ў слова сітуацыя паўтараецца дзевяцьцю гадамі пазьней, на сольным альбоме Фрэдзі “Mr. Bad Guy”. Параўнайма тэксты песьняў “Living On My Own”:
Sometimes I feel I’m gonna break down and cry (so lonely)
Nowhere to go, nothing to do with my time
I get lonely, so lonely, living on my own.Sometimes I feel I’m always walking too fast (so lonely)
And everything is coming down on me, down on me, I go crazy
Oh so crazy - living on my own.А таксама “Manmade Paradise”:
I want to gaze into your eyes and see the fire in their glow
But it’s the same old story
Want you to melt inside my arms like falling rain upon the snow
But you say no, you say no
Want you to help me thru deep waters when my ship is in a storm
Want you to give me all the power like a king on his throne
But you don’t care, you don’t care
History repeats itself, I seem to be all by myself again.
...
One day I’ll look into your mind and understand which way to go
But it’s the same old story
When you refuse me all the time I’m suicidal on my own
But you don’t know, you don’t know
I want to be beside you now, lie in the stand and kiss your brow
I want to fly beyond the moon and do the things we do for love
But you don’t care, you don’t care
History repeats itself, I seem to be all by myself again.Няшчаснае каханьне й самота, гэтаксама як і зьвязаныя зь імі суіцыдальныя тэндэнцыі, ёсьць галоўнай тэмай песьняў Фрэдзі ў 80-х гг., варта зірнуць толькі на назвы: “Don’t Try Suicide”, “Love Kills”, “Keep Passing the Open Windows”, “It’s a Hard Life”, “My Love Is Dangerous”... Фрэдзі, як і кожны сапраўдны дэнды ў паданьні Коблянс, мае схільнасьць да “нарцысызму, які ўласьцівы жанчынам, што не кахаюць нікога, апроч саміх сябе.” (Коблянс, ст. 185). Сапраўды, Фрэдзі шматразова гаварыў аб тым, што ягонае багацьце й посьпех не прыносяць яму шчасьця ў каханьні—таму што й не маглі прынесьці, бо “вытрымаць канкурэнцыю зь ягоным славахціўствам не магла ніводная жарсьць” (Коблянс, ст. 191). Магчыма, па-сапраўднаму Фрэдзі любіў толькі котак—зрэшты, як і ўсе дэнды ад Браммэла да Бодлэра.
2.Скандальнасьць, правакацыйнасьць.
Скандальнасьць паводзінаў адпачатна належала да асноўных атрыбутаў дэнды, які “ўсё ставіць на бессаромнасьць” (Коблянс, ст. 112). Вось як апісвае гэты сучасны яму фэномэн Шатобрыян: “Нахабную незалежнасьць сваёй асобы дэнды выяўляе ў тым, што не здымае капелюша, валяецца на канапе, выцягваючы ногі пад самы нос дамам, якія сядаюць каля яго з абагаўленьнем. На кані ён езьдзіць з кійком, трымаючы яго як сьвечку, а конь яму цалкам абыякавы, як быццам апынуўся пад ягоным задам чыста выпадкова... Усе гэтыя рэчы несумнеўна зьмяніліся цягам таго часу, што я паспрабаваў іх пералічыць. У дэнды нашага часу няма патрэбы ведаць, ці існуе ён сам, ці існуе навакольны сьвет, ці існуюць жанчыны й ці трэба вітацца з суседам.” (цыт. у: Коблянс, ст. 23).Ільга сказаць, што скандальным ёсьць ужо само па сабе грэблівае стаўленьне дэнды да чалавечага роду, у тым ліку й да сябе самога, ігнараваньне грамадзкага густу й самой наяўнасьці грамадзтва (палітыкі). Такое стаўленьне ў наступны, посткласічны пэрыяд “Кўін” толькі ўзмоцніцца: першай ластаўкай такой тэндэнцыі ільга лічыць кліп да песьні “Bicycle Race”.
3.Травэстыя.
“Ці ільга наогул быць упэўненым у рознасьці палоў? Ніякая ісьціна ня ёсьць настолькі яўнай, каб яе нельга было паставіць пад сумнеў, і ставіць яе пад сумнеў нават неабходна. Дэнды ня можа выслабаніцца з сумневу, які разам з прынцыпам мінучасьці набывае ролю імпэратыву моды... Не застаецца нічога, як толькі выстаўляць на замілаваньне іншых зьменлівае мігценьне няпэўнасьці.” (Коблянс, ст. 24).
У выпадку Фрэдзі травэстыя была дадаткова матываваная ягонай сэксуальнай арыентацыяй. Невядома, што было першым—арыентацыя ці травэстыя, але з нашага гледзішча гэта зусім неістотна. Гомасэксуальнасьць калісьці належала да дэндызму бадай гэтаксама, як сёньня пэўны суррагат дэндызму належыць да гомасэксуальнасьці. Ільга сказаць, што ў наш час дэндызм амаль паўсюдна стаецца атрыбутам гомасэксуальнай арыентацыі, ператвараючыся гэтак у сваю супрацьлегласьць—кшталт не індывідуальнай, а калектыўнай тоеснасьці, снабізму. У залатыя часы дэндызму аб дэнды нельга было сказаць нічога пэўнага, пытаньне аб ягонай сэксуальнай арыентацыі (як і аб іншых ягоных арыентацыях) заставалася без адказу. Гэтаксама, дарэчы, тлумачыў сам Фрэдзі сваё стаўленьне да гомасэксуальных каннатацыяў назвы “Кўін”—“гэта толькі адзін з аспэктаў, нічога больш.”
Сапраўды, Фрэдзі даволі часта прыгадваў аб сваіх каханках-жанчынах—хаця бальшыня з гэтых каханьняў былі, верагодна, няўдалымі, аб чым сьведчыць наяўнасьць мноства мэланхалічных песьняў аб каханьні ў класічным пэрыядзе “Кўін”, такіх як напрыклад “My Melancholy Blues” (1977):
Another party’s over
And I’m left cold sober
My baby left me for somebody new
I don’t wanna talk about it
Want to forget about it
Wanna be intoxicated with that special brew
So come and get me
Let me
Get in that sinking feeling
That says my heart is on an all time low - So
Don’t expect me
To behave perfectly
And wear that sunny smile
My guess is I’m in for a cloudy and overcast
Don’t try and stop me
‘Cos I’m heading for that stormy weather soonI’m causing a mild sensation
With this new occupation
I’m permanently glued
To this extraordinary mood so now move over
Let me take over
With my melancholy bluesВарта дадаць, што некаторыя касьцюмныя ідэі Фрэдзі Мэрк’юры ёсьць нічым іншым, як звычайнай аплікацыяй жаночых рысаў на мужчынскі імідж: чорны лак для пазногцяў, макіяж, глыбокае “мужчынскае” дэкольтэ. За гэтымі атрыбутамі неабавязкова павінна хавацца гомасэксуальнасьць: як вядома, значную частку травэстытаў утвараюць гетэрасэксуальна арыентаваныя мужчыны.
Ну што, хто з нас траіх ёсьць сапраўдным мужчы-нам?
“Чароўнасьць і найвялікшы ўплыў жанчыны палягае ў узьдзеяньні на адлегласьці, actio in distans,” сказаў Ніцшэ. “У нейкім сэнсе жанчына, можа быць, і ёсьць дэнды par excellence,” піша Коблянс. (ст. 189).4.Любоў да артэфактаў, штучнасьць.
“Бодлэр, Барбэ д’Орвільі, Гюйсманс, Оскар Ўайлд, усе яны мелі ў сабе нешта ад дэндызму—яны ня толькі ставілі мастацтва па-над прыродай альбо ўхвалялі культ карціны, але таксама іхная любоў да артэфактаў перагукалася з практыкамі дэнды.” (Коблянс, ст. 21).
Фрэдзі быў вядомым аматарам артэфактаў, у прыватнасьці—японскага жывапісу. Некаторыя артэфакты, такія як копія каралеўскай кароны, дапамагалі яму на сцэне. У другім пэрыядзе “Кўін” зь любові да артэфактаў на нейкі час станецца любоў да кітчу, да бразготак і бязглузьдзіцаў, да так званага “bric-a-brac”. І гэта ёсьць адной з магчымых рысаў дэндызму:
“Жан-Франсўа Льётар казаў аб дэндызму як аб парываньні з рамантызмам пасярэдніцтвам адкрытага разыходжаньня з рамантычным лейтматывам прыроды, пасярэдніцтвам пагарды да ўсяго, што спасылаецца на нейкае паходжаньне.” (Коблянс, ст. 27).
5.Легкадумнасьць, пазбаўленасьць зьместу.
Перафразуючы Оскара Ўайлда, Коблянс называе дэнды “сфінксам без таямніцы” (ст. 371). “Дэнды... зрабіў сьвядомы выбар на карысьць ілюзіі, моды, нікчэмнасьці.” (Коблянс, ст. 31). Сапраўды, у тэксту найбольш славутай песьні Фрэдзі, праграмнай “Багемскай рапсодыі”, выяўляецца менавіта такое абыякавае, амаль што незацікаўленае стаўленьне да жыцьця й сьвету:
Is this the real life-
Is this just fantasy-
Caught in a landslide-
No escape from reality-
Open your eyes
Look up to the skies and see-
I’m just a poor boy, I need no sympathy-
Because I easy come, easy go,
A little high, little low,
Anyway the wind blows, doesn’t really matter to me,
To meТая самая лёгкасьць у стаўленьні да жыцьця (якая, магчыма, ёсьць адваротна прапарцыйнай ягонаму ўспрыманьню) прамаўляе ў тэксту песьні “Bicycle Race”:
You say black I say white
You say bark I say bite
You say shark I say hey man
Jaws was never my scene
And I don’t like Star Wars
You say Rolls I say Royce
You say God give me a choice
You say Lord I say Christ
I don’t believe in Peter Pan
Frankenstein or Superman
All I wanna do is
Bicycle bicycle bicycle
I want to ride my bicycle...Менавіта гэтая рыса зробіцца пераважнай і вызначальнай у наступны пэрыяд творчасьці “Кўін”—з 1979 па 1984 г.—які мы называем “посткласічным”. З “абавязку легкадумнасьці”, лёгкасьці й разьняволенасьці выплывае схільнасьць да несур’ёзнасьці, несупыннага жартаваньня. Тыя, хто ведаў Фрэдзі яшчэ ў каледжы, казалі, што ён увесь час “гігікаў як школьніца”—сьмеючыся, перадусім, уласным жартам і ўласнаму бачаньню сьвета.
“Жарт адцягвае ўвагу ад пакутаў, хутка падаўляе ўсялякую спробу спачуваньня, цалкам выключае саму ідэю таго, што боль можа быць паролем на шляху да спазнаньня “аўтэнтычнага” я.” (Коблянс, ст. 176)
З падобнай жартаўлівасьцю Фрэдзі будзе ставіцца пазьней да сваёй хваробы й да сваёй сьмерці. Аб ім, бадай, таксама ільга сказаць, як аб Браммэлу: “Менавіта свайму досьціпу ён быў абавязаны тым, што стаўся найвялікшым містыфікатарам, які калі быў нарадзіўся ў Англіі”. (Коблянс, ст. 104).
6.Тэатральнасьць.
З эстэтычнага гледзішча, выступы “Кўін” у 70-х гг. дамінаваныя ідэяй тэатру. Аднак гэта не класічны тэатар, ня драма, а схематычная “commedia dell’arte”, дзе галоўным героем ёсьць ня Гамлет, а П’еро—паяц (на матыў арыі з опэры Леонкавалло “Паяцы” Фрэдзі напісаў уступ да песьні “It’s a Hard Life”). “Кўін”—гэта пародыя на опэру, такая самая, як і фільмы братоў Маркс, паводле якіх названыя два іхныя альбомы.
“У дэнды не існуе ніякага “па-за”. Уся асоба зьяўляецца як быццам выведзенай на паверхню, уватканая ў вопратку й зьмяшаная зь ейнай структурай. Таму ільга гаварыць аб вопратцы ў сэнсе “я-скуры”. (Коблянс, ст. 175).
Тэатральнасьць “Кўін”, дзякуючы перадусім касьцюмам Фрэдзі, рэдукаваная да маскараду й ня мае ніякага зьместу: гэта проста гісторыя пераапрананьня, баль на сцэне, нічога больш.
“Дэндызм ёсьць мастацтвам павярхоўнасьці. За дасканалай маскай не хаваецца ані “глыбокая” сутнасьць, ані іншая асоба, ані падаўленая пачуцьцёвасьць. У гэтым чысты дэнды нагадвае актора ў апісаньні Дыдро: “Вытанчанага актора ўтварае абсалютны недахоп чульлівасьці. Актор павінен быць грубым і захоўваць халодную разважнасьць.” (Коблянс, ст. 178).
Кожны дэнды, які паставіў перад сабой мэту ператварэньня ўласнага жыцьця ў твор мастацтва, робіцца апантаны маніяй дасканаласьці (“no gesture out of place”, як сьпявае Фрэдзі ў песьні “The Golden Boy” з альбому “Барсэлона”: у ёй распавядаецца аб банальнай гісторыі каханьня паміж багатым “дэнды” й беднай “красунькай”, хцівай да грошай), імкнецца да ўсё большай інтэлектуалізацыі, пралічанасьці сваіх паводзінаў у кожны момант жыцьця, да выключэньня ўсялякай выпадковасьці—таму няма дзіва, што такое паўсядзённае акторства дэнды можа непрыемна закрануць таго, хто сур’ёзна прэтэндуе на нейкае месца ў ягоным асабістым жыцьці. Дарэчы, некаторая нечульлівасьць Фрэдзі ў дачыненьні да сваіх каханкаў—вядомая дэталь ягонай біяграфіі: ён сам неаднаразова прызнаваўся, што ягонае каханьне ўдае сабой небясьпеку для ягонага абраньніка.
У адпаведнасьці з логікай дэндызму, Мэрк’юры не дае зразумець, хто ён, але дае зразумець, што ён—хтосьці, хтосьці амаль па-жаночаму загадкавы. У наступны пэрыяд творчасьці “Кўін” адбудзецца зьмена: Фрэдзі будзе імкнуцца даказаць, што ён—усе й ніхто; як быццам забыўшыся, што з гледзішча дэндызму чалавек ёсьць “нікім” паводле самога свайго азначэньня.
(працяг будзе)
© Макс Шчур, 2004
