“Сухі гумарыст” Філіп Ларкін

Гэта здарылася на адной з найменшых выспаў Стакгольмскага архіпэлагу, недзе ў 2001 годзе, дзе я выпадкова знайшоў стары нумар “Файнэншл Таймс”, у якім, бадай, быў адзіны артыкул, які мяне зацікавіў: ён быў прысьвечаны ўгодкам ці то сьмерці, ці то нараджэньня невядомага мне ангельскага паэта, накрэсьленага тут жа карыкатурыстам—пасьмешлівы твар, хударлявая пастаць, загорнутаў ў шалік шыя, лысіна. Зь вершаў там быў надрукаваны толькі адзін, але той зрабіў на мяне папросту неверагоднае ўражаньне, асабліва калі ўзяць да ўвагі ягоную тэму й мініатурнасьць:

I want to see them starving,
That so called working class,
Their wages slowly halving,
Their children eating grass.

(Я цешыўся б, што галадае
так званы рабочы клас,
што плату ім босс скарачае,
а дзеці ядуць папас.)

Прачытаўшы яго, я, сын рабочага класу, разрагатаўся. Гэта быў увесь ён, Філіп Ларкін.

*
Пасьля вяртаньня ва ўлоньне цывілізацыі я зрабіў усё магчымае, каб знайсьці як мага болей вершаў гэтага зьдзеклівага ангельца, для якога не існуе ні ідэялагічных, ні этычных забаронаў. На інтэрнэце якраз прадавалася апошняе выданьне ягоных “Сабраных вершаў”—у фармаце “пдф” былі даступныя першыя старонак дваццаць. На апошняй зь іх я знайшоў верш, які мяне папросту “даканаў”—ён імгненна падаўся мне найлепшым з усіх вядомых мне да таго часу ангельскіх вершаў—і канчаткова пераканаў мяне ў невыпадковасьці майго выбару: перада мной быў, несумненна, адзін з наймацнейшых англамоўных паэтаў усіх часоў. Верш быў без назову і пачынаўся са знаёмага водгуку паэмаў Чосэра й Эліёта:

“An April Sunday brings the snow…”

Пасьля таго, як я натхнёна прачытаў верш жонцы, я адразу ж узяўся яго перакладаць, аднак пераклад быў гатовы толькі празь некалькі дзён:

“Нядзельны красавіцкі сьнегапад
Пазеляніў сьлівовы квет, не пабяліў.
Да схілу дня ён даляжыць наўрад.
А я гляджу на плён тых самых сьліў

У шафіках: упарадкоўваю шыхты
Слоікаў з сочывам сьлівовым, цалкам пяць
Паліц, сто фунтаў—іх рабіла ты,
А мы ўсё лета тут іх будзем каштаваць,

З гарбатай, але безь цябе. Вось так
За шклом, пад цэлафанам, на пяці
Паліцах лета бессэнсоўны смак
Век дажыве, каб болей не прыйсьці.”

Ад таго часу чытаньне й перакладаньне Філіпа Ларкіна ператварылася ў адзін з маіх абавязковых паэтычных рытуалаў. Наогул, ангельская мова заўжды здавалася мне найпрыгажэйшай і, як гэта ні дзіўна, найбольш прыдатнай да паэзіі (зрэшты, гэтак лічылі многія, напрыклад—Борхэс). Дагэтуль я перакладаў Эліёта, Ліра, Кэррола, Уайлда, По, Стывэнсана, Джэфэрса, Джойса, аднак ні ў кога са згаданых паэтаў—акрамя, бадай, Робэрта Фроста—яна не гучала з такой элегантнай разьняволенасьцю, як у Ларкіна. Апрача таго, нямалаважным быў той момант, што агульнае гучаньне вершаў надзвычайным і нечакананым чынам нагадвала мне ўлюбёнага паэта й мэнтара маёй маладосьці, Іосіфа Бродскага—аднак, у адрозьненьне ад Бродскага, Ларкін не пагарджаў лірызмам і не саромеўся яго. Прыгадваю ягоную фразу, цытаваную ў тым артыкуле ў “Файнэншл Таймс”: “Канец канцоў, паэтавай задачай ёсьць здабыць сэрца чытача шляхам адкрыцьця яму свайго ўласнага сэрца.” Калі гэта было паэтычным крэдо, я, нягледзячы на ўсю ягоную “старамоднасьць”, гатовы быў пад ім падпісацца. Гэтак узьнікла і ўмацавалася маё сяброўства з Ларкінам.

*
Ларкін быў кансэрватарам як у жыцьці, так і ў паэзіі. Мала падарожнічаў, мала сустракаўся зь людзьмі (за выключэньнем жанчын), усё жыцьцё працаваў у бібліятэцы. Авангардыстаў кшталту Тэда Г’юза называў “афэлкамі”—для яго ў ангельскай паэзіі як быццам ніколі не існавала Паўнда, Эліёта, Одэна, што рабіла яго добраахвотным маргіналам сярод паэтаў свайго часу. І тым ня менш, як раньнія, так і сталыя ягоныя вершы выдаюць нечуваную здольнасьць да стварэньня фантастычных, цалкам авангардных вобразаў (“месяц цалуе зямлю”, “галава-кветка” й г.д.). Яшчэ мацнейшым Ларкінавым бокам зьяўляецца яго мова—нядзіва, бо ён быў па адукацыі ангельскім філолагам—то бок, здольнасьць гульні са словамі, выкарыстаньне двухсэнсоўнасьці, стылістычнае багацьце (слэнг), якое часта мяжуе са скандалам. Яшчэ большае ўражаньне пакідае ягоная бездакорная, філігранная, неабмежавана вольная й лёгкая вэрсіфікацыя, якая выкарыстоўвае ўсё магчымае багацьце паэтычных формаў, рыфмаў (націскных і ненаціскных, графічных), памераў... Уявіце сабе, якая гэта асалода й адначасова цяжкая праца, перакладаць такога аўтара!

І ўсё-ткі самае, самае моцнае ў Ларкіна—гэта ягонае арыгінальнае мысьленьне, якое ўсюды трыюмфуе над чыстай пачуцьцёвасьцю й надае ягоным вершам іранічнае, часам халодна-цынічнае адценьне. У Ларкіна нідзе няма румзаньня альбо шаманскай гістэрыі, уласьцівых авангарду: усё пільна, сумленна й дакладна аналізуецца, нават самае інтымнае адчуваньне—эмоцыі знаходзяць увасабленьне ў канкрэтных, амаль кожнаму зразумелых вобразах. Гэтая яснасьць паведамленьня ўзьнікае менавіта дзякуючы стрыманасьці, разважлівасьці, рацыянальнасьці прамоўцы, які, аднак, дбайна пазьбягае ўсялякай банальнасьці, заўжды шукае спосаб сказаць штосьці новае. У гэтай яснасьці кожнае пачуцьцё ўзважваецца й набывае трывалыя абрысы віртуозна выкананай статуі. Ларкін зусім не імкнецца расчуліць чытача любым коштам—і тым ня менш вельмі часта гэтага незаўважна, нібы мімаходзь, дасягае. Калі гавораць аб “сухім” ангельскім гумары, дык у выпадку Ларкіна, бадай, ільга казаць аб “сухой паэзіі”. Наагул, паэтаў, у якіх усе згаданыя аспэкты верша—вобразы, моўнае багацьце, мілагучнасьць і глыбіня—былі б настолькі ўраўнаважанымі, роўна разьвітымі й даведзенымі амаль да дасканаласьці, ня так і шмат. Паводле гэтага крытэру я асабіста паставіў бы Ларкіна на адзін узровень з маймі ўлюбёнымі Кэвэдо, Пастэрнакам, Рэйнэкам, Борхэсам, Бродскім. Спадзяюся, што мае пераклады (хаця, з жалем прызнаюся, мусова абедненыя ў параўнаньні з арыгіналамі) здолеюць пераканаць чытача ў справядлівасьці такога дастасаваньня. І хаця прыняцьце ягонага “сухога” стылю можа быць справай асабістага густу, Ларкіну нельга адмовіць у адным: адметнасьці як у паэтычным выразе, так і ў кантэксьце ангельскай паэзіі мінулага стагодзьдзя. А можа—ня толькі ангельскай і ня толькі мінулага.

Макс Шчур

Пісьменьнік

“Цікавасьць марнага”, ягоны сьведчыў дзёньнік,
Дзе не рэгістравалася падзеяў,
Апроч каханьня й дробязяў ягоных;
Ён ведаў, што ня мае сэнсу дзея,
Няма прызоў: хоць вока і знаходзіць
У руху, паўзе прыгажосьці пробліскі,
Але яго нішто не ўзнагародзіць,
Хіба кароткія, недзе ў вантробах, воплескі.

Ён доўга жыў, нічым не шакаваны;
Адзіна ён адзначыў двухаблічнасьць
І растлумачыў іншыя заганы
Сваёй недаравітай, глупскай расы.
Ён зблізку сьвету разглядаў аблічча,
Якое так і не прызнаў уласным.

1941

*
У полымя палена падштурхні,
Хай скокнуць цені,
Размову новай тэмай працягні,
Час да сьвітаньня ёсьць,
Недзе высокі звон б’е дзьве гадзіны.
Але ж калі твой госьць

Выйдзе на ветраную вуліцу і там
Зьнікне, хто ж здольны
Стрываць, застаўшыся зьнянацку сам?
У атупеньні
Глядзець на рост бязьдзейнасьці-расьліны
І наступ ейны?

1944

Паўночны карабель
(легенда)

Я бачыў шлях трох караблёў
Па моры злым, варожым:
Іх ружа раньняя вятроў
Гукала ў падарожжа.

І першы зь іх на захад плыў
Па моры негасьцінным—
Адкрыў яму вятроў парыў
Багатую краіну.

На ўсход другі зь іх скіраваў
Па моры неспакойным,
Ды хутка ён на якар стаў,
Хіжых вятроў палонны.

А трэці ў змрок паўночны плыў
Па моры порсткім ходам,
Ды раптам вецер сіл пазбыў,
Пакрыла шэрань кодаб.

Нябёсы чэрань узьнялі
Высока па-над морам,
Прыйшлі два першых караблі
Са скарбамі ці з горам.

А трэці плыў сабе і плыў
Па бездані варожай.
Яму зьзяў зорны небасхіл—
Ягоны спадарожнік.

1944

Прыход

Калі даўжэюць вечары,
Жоўта-сьцюдзёнае сьвятло
Амывае спакойныя
Твары будынкаў.
Дрозд сьпявае,
Уквечаны лаўрамі
Ў глыбі голага саду,
Сьвежачышчаны голас
Агаломшвае цэглу.
Хутка прыйдзе вясна,
Хутка прыйдзе вясна—
І я, чыё дзяцінства
Ёсьць забытай нудотай,
Пачуваю сябе дзіцём,
Што прыходзіць у момант
Замірэньня дарослых
І ня цяміць нічога,
Апроч дзіўнага сьмеху,
І робіцца шчасным.

1950

Як заснуць

Дзіця ў матулі,
Сьвяты ў магіле,
Якую позу
Я б выбраць меў?
Месяц зь нябёсаў
Лье жорсткі позірк,
Хмары, як статак,
Загнаны ў хлеў.

Комінаў колькі,
Час роніць кроплі,
Далоні склаўшы,
Лягу на бок,
Як рымскі Папа
Альбо манашак,
Чый розум гладкі,
Бы з дна пясок,

Як мой, ды толькі
Сон шчэ далёкі,
Тады зноў лягу
Як эмбрыён—
Бо сну, як сьмерці,
Ня трэба прагнуць,
Прыродай даецца
Бяз бою ён
Тым, хто здаецца.

1950

Бездарожжа

Са дня, калі мы згодна занядбалі
Між намі шлях,
Брамы й алеі-шырмы ўмацавалі,
Спусьцілі з часу ланцугоў дварняг,
Ціш, далеч, чужакоў—наша намога
Плёну дала ня многа.

Лістоты вір, трава павырастала—
Толькі ўсяго.
Шлях бачны, ён зарос яшчэ так мала,
Што дзіўна не было б прайсьці яго,
Сёньня ўначы, без перашкодаў. Яшчэ троху,
І час адзначыць перамогу,

Стварыўшы сьвет, дзе шляху больш ня будзе
Між мною і табой,
Глядзець, як узыходзіць ён і студзіць
Мяне і грэе іншых—выбар мой.
Не замінаць яму ёсьць маёй воляй,
Мець волю—маім болем.

1950

Правады

Шыр прэрыяў абмежавана правадамі.
Іх значнасьць разумее стары вол,
Ды маладым бычкам заўжды карцела
Яшчэ кудысьці. Сьвежы пах вады

Іх прымушае йсьці на правады,
Чый гвалт бяздушны разрывае цела.
Бычкі стаюцца ў гэты дзень валамі,
Дрот збудаваўшы чуйнасьці наўкол.

1950

*
Цягнік пыхціць цераз палі:
Сяджу між баб у шапках з воўны,
Чый штотыднёвы тур кулі
Зь дзецьмі нясе, мех, сьліваў поўны,
І косьці плётак, што смактацца
Могуць нястомна ўсе сем станцый.

Дзіўна, што мой узьнёслы досьціп
За два якія тыдні зь імі
Вясковая нячуйнасьць зносіць,
Ня гледзячы на кідкі імідж.
Сьмерць фактам зробіцца, як кажны,
Да ўчынкаў нашых безуважна.

1951

Сталасьць

Прага аседласьці... што дажыве, пакуль
Зь цела майго сагнуты, крохкі нуль
Ня станецца;
Тады адчую я прыход загаднага,
Агіднага, для некага жаданага
Паразьніцтва.

І гэта клічуць росквітам... Заплюшчваю
Я вочы, бы ад болю, бо балюча мне
Бачыць, што гэты зьдзек,
Фарс, дзеі й процідзеі бой,
Параза й фальш увасабляюць мой
Найлепшы век.

1951

Скура

Штодзённы паслухмяны строй,
Ты ж вечна захаваць ня ў стане
Сваю паверхню маладой.
Ты мусіш вывучыць гнеў, сон і
Зьдзіў, як актор, што выступае;
Некалькі знакаў забароны—

Вецер бязьлітасны зь пяском,
Час, небясьпечнасьць зь ім калізій,
Прыпадабніўшыся цішком
Старой, парэпанай валізе
З ганьбай маіх ініцыялаў.
Грубей, расьцягвайся памалу,

І выбачай, што, як была ты
Новаю, не знайшоў я сьвята
Ці іншай радаснай нагоды
Выйсьці ў табе, як і належыць
Па праву кожнае адзежы,
Пакуль яна ня выйдзе з моды.

1954

Месцы, каханкі

Не, я ня меў нагоды
Заяў рабіць:
“Вось месца, дзе заўсёды
Я марыў жыць”;
І не сустрэў асобы,
Зь якой мы зручна
Дзялілі ўсё бы,
Зь імем улучна.

Гэтак сказаць—прызнаць,
Што мне як быццам
Усё адно, каго кахаць,
Дзе пасяліцца.
Пашліце мяне хорам,
Каб не маёй віною
Стаў горад горам,
Дзяўчо—тупою.

Сумуеш—кінь дурное
Й выгляд рабі, маўляў
Цябе натхняе тое,
Што ты не абіраў;
І не маніся лепей,
Што цябе дзесьці
Чакаюць верна, сьлепа
Твой чалавек і месца.

1954

Важнасьць адсутнасьці

Быць у Ірляндыі чужым, як нетутэйшы,
Быў сэнс: салёны прысмак у акцэнту,
Што выдаваў мяне, даў мне прыстрэшша:
Прызнаўшы гэта, мы былі ў кантакту.

Бы ў стайні, архаічны пах у доках,
У брудных вуліцах крык гандляроў прырэчных,
Што ў далечы зьнікаў, далі мне доказ,
Што я адрозны, ды не недарэчны.

У Англіі ж няма такой адмазкі—
Там мае звычкі, установы, мытні,
Там боязна адрынуць абавязкі:
Нішто там не адценіць маю бытнасьць.

1955

Далеч

Паміж яскравых шыльдаў,
Сярод цямнейшых месцаў
Мутныя гнёзды зорак
Люляюцца, здаецца.

У іх няма імёнаў:
Самотнікі ўначы
На іх амаль ня глянуць:
Радасьць ці шлях знайсьці

Падобны пыл няпэўны
Ня можа памагчы:
Амаль што невядомы,
Хутчэй чым свой, чужы.

1959

Якімі...

Якімі ж высокімі будуюць шпіталі!
Асьветленыя ўмацаваньні ад
Досьвіткаў дзён, калі нехта памрэ.
Адсюль мне відаць адзін зь іх.

Якая ж халодная стаіць зіма,
Як доўга яна ігнаруе нашу
Патрэбу ў дабрыні.
Вясна памылілася годам.

Як мала вакол людзей,
Аддзеленых акрамі забудоў
І дзецьмі зь іхнымі плыткімі
Вачыма гвалтаўнікоў.

1970

Грошы

Кожных тры месяцы грошы мяне ўпікаюць:
“Чаму за нас зусім нічога не купляюць?
Мы—сэкс і ўсё, што ты ня меў ніколі
І можаш мець—чэк выпісаць даволі.”

І я гляджу, што большасьць зь імі робіць:
Яна ў кватэры іх, як я, ня копіць.
Ва ўсіх другая ўжо машына, жонка, дом—
Так, грошы маюць штось агульнае з жыцьцём.

Калі падумаць, так яно і сапраўды:
Да пэнсіі з нас кожны малады,
І як ні назапашвай свой заробак,
Ты за яго адно паголіш падбародак.

Я чую грошай сьпеў. Гэта як пазіраць
З вакна францускага на правінцыйны пляц,
Каналы, закуткі, касьцёлаў бляск выдумны
Ў вячэрнім сонцы. Гэта вельмі сумна.

1973

Зімовы палац

Звычайна, веданьне ў людзей расьце з узростам,
Я ж абыякавы да гэтага папросту.

Ня помню ўжо ў другой стагодзьдзя чвэрці,
Што вывучаў быў ва ўнівэрсітэце,

А новых рэчаў з тых часоў не прызнаю,
Крыўджу знаёмых тым, што іх не пазнаю,

Ня ведаю імёнаў новых з друку,
Што дзе ў жыцьці ня быў, на адсячэньне руку

Даю—было б яшчэ цудоўней, мабыць,
Усіх балючых згадак сябе збавіць,

Тады ўсё зьнікла б з памяці. Мазгі
Ў сабе замкнуліся б, нібы палі й сьнягі.

1978

*
Штогод маладыя погляды
Глядзяць пад старыя вокладкі,
Па-над кніжнымі навінкамі
Схіляецца скронь зь сівінкаю,
Узрост малады й стары,
Нібыта папера й літары,
Сыходзяцца ў доме гэтым,
Каб новыя біць манэты.

1979

*
Усё, што мы робім дзённа,
За грошы альбо за так,
Зьнікае расой бясплённай
Альбо трывае няўзнак.

Дзівосная дваістасьць:
Створаны намі час
Нас творыць, каб маглі стаць
Мы згадкаю пра нас.

1979

Касілка

Касілка двойчы папіхнулася; схіліўшыся, я ўбачыў
Вожыка, які патрапіў паміж лёзаў і
Загінуў. Гэта было ў высокае траве.

Я бачыў яго ўжо раней, і нават пакарміў аднойчы.
Цяпер я зьнішчыў яго сьціплы, ціхі сьвет
Непаваротна. Пахаваньне не дапамагло:

Наступнай раніцай я ўстаў, а вожык—не.
У першы дзень па нечай сьмерці новая пустэча
Заўсёды тая самая; трэба быць больш уважлівымі

Адзін да аднаго, нам трэба быць дабрэйшымі,
Пакуль яшчэ ёсьць час.

1979

Стратэгія вечарынак

Ня помню, каб трымаў я шклянку поўнай.
Мой першы погляд яе бачыць паўпустую.
І што цяпер? Чакаю, пакуль зноў не
Нальюць, і аб узьнёслым дыскутую.

Гавораць, лепш дапіць: тады хто-небудзь
Табе налье. Што ж, я—бывалы госьць:
Калі нап’есься, калі нудзісься. Залежыць,
Дзе ты знаходзісься. Альбо кім сам ты ёсьць.

1983

 

© Пераклад—Макс Шчур, 2006