Паэты не складаюць вершаў—
Верш недзе тут, з даўніх часоў,
Спрадвеку, дзесьці па-за намі—
Паэт яго адно знайшоў.

Ян Скацэл

1.

Мой сябар Ёзэф Шкворэцкі распавядае ў адной са сваіх кніг праўдзівую гісторыю: праскага інжынэра запрасілі на навуковы сімпозіюм у Лондан. Ён туды едзе, удзельнічае ў спрэчках і вяртаецца ў Прагу. Колькі гадзінаў пасьля свайго вяртаньня ў сваім кабінэце ён адкрывае газэту “Рудэ право”, афіцыйны орган камуністычнай партыі, і чытае: адзін чэскі інжынэр, дэлегат на сімпозіюме ў Лондане, пасьля таго як абылгаў сваю сацыялістычную радзіму ў заяве для заходняга друку, вырашыў застацца на Захадзе.

Незаконная эміграцыя, зьвязаная з падобнай заявай—ня жартачкі. Такі ўчынак азначаў бы для яго дваццаць гадоў турмы. Наш інжынэр ня можа даць веры ўласным вачам. Аднак у артыкуле пішуць аб ім, няма найменшага сумневу. Ягоная сакратарка, якая ўваходзіць у габінэт і бачыць яго, палохаецца: “Божухна!”, кажа яна, “Вы вярнуліся! Вы, мабыць, страцілі розум—няўжо ж вы не чыталі, што пра вас пішуць?”

Інжынэр бачыць боязь уваччу сакратаркі. Што яму рабіць? Ён адразу ж ідзе ў рэдакцыю газэты і знаходзіць там адказнага рэдактара. Той просіць прабачэньня, гэта насамрэч непрыемная сітуацыя, але ён у гэтым не вінаваты, ён атрымаў тэкст непасрэдна зь Міністэрства ўнутраных справаў.

Тады інжынэр зьвяртаецца на міністэрства. Там яму кажуць: так, сапраўды, сталася памылка, але ў міністэрстве ня маюць з гэтым нічога агульнага, яны атрымалі паведамленьне аб інжынэры ад супрацоўніка сакрэтнай службы на амбасадзе ў Лондане. Інжынэр патрабуе абвяржэньня. Яму адказваюць—не, абвяржэньняў мы ня робім, але запэўніваюць яго, што нічога зь ім ня станецца, хай застаецца ў спакоі.

Але інжынэр ня мае спакою. Наадварот, ён раптам заўважае, што стаўся аб’ектам пільнага нагляду, што ягоны тэлефон праслухоўваецца, што за ім сочаць на вуліцы. Ён болей ня можа спаць, пакутуе ад кашмараў, і нарэшце аднойчы, ня вытрымаўшы напружаньня, ідзе на страшэнную рызыку, толькі каб нелегальна пакінуць краіну. Гэтак ён ператвараецца ў сапраўднага эмігранта.

2.

Распаведзеная мной гісторыя належыць да шэрагу тых, якія мы без ваганьня азначаем словам “кафкіянскія”. Гэты тэрмін, узяты з мастацтва, які грунтуецца выключна на вобразах, створаных адным пісьменьнікам, зьяўляецца адзіным супольным азначэньнем сітуацыяў (як літаратурных, так і сапраўдных), перадаць якія няздольнае ніводнае іншае слова, і ключа да якіх не даюць нам ані паліталогія, ані сацыялогія, ані псіхалогія.

Дык што ж такое “кафкіянскае”? Паспрабуем апісаць некаторыя ягоныя аспэкты.

Primo:
Інжынэр сутыкаецца з уладай, якая мае характар бясконцага лабірынту. Ён ніколі не дасягне канца ейных бясконцых калідораў і ніколі не даведаецца, хто сфармуляваў лёсавызначальны для яго прысуд. Такім чынам, ён знаходзіцца у той самай сітуацыі, што Ёзэф К. перад судом альбо землямер К. перад замкам. Усе тры належаць да сьвету, які ёсьць адзінай агромністай установай-лабірынтам, зь якой яны ня могуць выйсьці і якую ня могуць зразумець.

Да Кафкі пісьменьнікі, паказваючы ўстановы, часта выкрывалі канфлікты між рознымі асабістымі й сацыяльнымі інтарэсамі ў іхным падмурку. У Кафкі ўстановы зьяўляецца мэханізмам, які падпарадкоўваецца ўласным законам, напраграмаваным ужо невядома кім і калі, якія ня маюць нічога агульнага з чалавечымі інтарэсамі і якія, такім чынам, зьяўляюцца неспасьцігальнымі.

Secundo:
У пятым разьдзеле “Замку” стараста вёскі з усімі падрабязнасьцямі тлумачыць К. доўгую гісторыю ягонай справы. Вось яна ў скарочаным выглядзе: якіх дзесяць гадоў таму з замку прыйшла прапанова запрасіць на працу ў вёску землямера. Стараста піша ў адказ адмову (землямер нікому не патрэбны), але гэтая адмова губляецца дзесьці ў іншай канцылярыі, і гэтак, у выніку тонкай гульні бюракратычных непаразуменьняў, што цягнецца гадамі, аднойчы, па недаглядзе, К. пасылаюць запрашэньне, якраз у той самы момант, калі ўсе ўцягнутыя ў гэта канцылярыі ліквідуюць старую прапанову, ужо нядзейную. Такім чынам, пасьля доўгага падарожжа К. прыяжджае ў вёску ў выніку памылкі. Нават больш: беручы да ўвагі тое, што для яго не існуе іншага магчымага сьвета, апрача гэтага замку зь ягонай вёскай, усё ягонае існаваньне ня ёсьць нічым іншым, як памылкай.

У кафкіянскім сьвеце адпраўца нагадвае Платонаву ідэю. Ён увасабляе сабой аўтэнтычную рэчаіснасьць, тым часам як фізічнае існаваньне чалавека ня ёсьць нічым большым за адбітак, спраектаваны на экране ілюзіяў. Насамрэч, землямер К. і праскі інжынэр ёсьць толькі ценямі сваіх файлаў; яны нават ёсьць чымсьці нашмат меншым: яны—цені памлыкі ў камунікацыі, то бок, цені, якія нават ня маюць права існаваць у якасьці ценяў.

Але калі жыцьцё чалавека ня ёсьць нічым большым за цень, і калі сапраўдная рэчаіснасьць знаходзіцца недзе ў іншым месцы, у недасяжным, у нечалавечым і звышчалавечым, мы апынаемся ў вобласьці тэалогіі. І насамрэч, першыя інтэрпрэтатары Кафкі разумелі ягоныя творы як рэлігійныя прыпавесьці.

Гэтая інтэрпрэтацыя здаецца мне фальшывай (таму што яна бачыць алегорыю там, дзе Кафка паказаў канкрэтныя сітуацыю чалавечага жыцьця), хаця й прарочай: усюды, дзе абагаўляецца ўлада, яна аўтаматычна стварае сваю ўласную тэалогію; усюды, дзе яна паводзіць сябе як Бог, яна ўзбуджае да сябе рэлігійныя пачуцьці; сьвет можа быць апісаны з дапамогай тэалагічнай тэрміналогіі.

Кафка не пісаў рэлігійных алегорыяў, але “кафкіянскае” (як у рэчаіснасьці, так і ў фікцыі) нельга аддзяліць ад ягонага тэалагічнага (ці, хутчэй, псэўдатэалагічнага) аспэкту.

Tertio:
Раскольнікаў ня можа вытрымаць ціску сваёй віны і, каб знайсьці спакой, дабраахвотна пагаджаецца са сваім пакараньнем. Гэта—вядомая сітуацыя, калі злачынства прыцягвае пакараньне.

У Кафкі логіка робіцца адваротнай. Той, каго караюць, ня ведае прычыны пакараньня. Абсурднасьць пакараньня ёсьць такой невыноснай, што, каб знайсьці спакой, абвінавачаны імкнецца знайсьці абгрунтаваньне сваёй пакуты: пакараньне прыцягвае злачынства.

Праскі інжынэр пакараны пільным паліцыйным даглядам. Гэтае пакараньне вымагае злачынства, якога ён не зьдзяйсьняў, і абвінавачаны ва ўцёках на захад інжынэр канец канцоў насамрэч уцякае. Пакараньне канец канцоў знайшло злачынства.

Ня ведаючы, у чым яго абвінавачваюць, Ёзэф К., у сёмым разьдзеле “Працэсу”, вырашае прааналізаваць усё сваё жыцьцё, усю сваю мінуўшчыну “да найменшых дэталяў”. Мэханізм “самаабвінавачваньня” спушчаны. Абвінавачаны сам шукае сваю віну.

Аднаго дня Амалія атрымлівае непрыстойны ліст ад службоўца з замку. Адчуўшы сябе зьняважанай, яна яго ірве. У замка няма патрэбы караць нерашучы ўчынак Амаліі. Боязь (тая самая, якую інжынэр бачыў уваччу сваёй сакратаркі) дзейнічае спантанна. Без усялякага загаду, бяз усялякага яснага сігналу з боку замку ўсе пачынаюць пазьбягаць Амаліі і яе сваякоў, як заразных.

Бацька Амаліі хоча абараніць сваю сям’ю. Але існуе адна цяжкасьць: ня толькі аўтара прысуду немагчыма знайсьці, але й самога прысуду не існуе! Каб магчы падаць апэляцыю й прасіць прабачэньня, чалавек павінен быць спачатку абвінавачаны! Бацька просіць у замку, каб адтуль паведамілі ягонае злачынства. Такім чынам, неадстаткова сказаць, што пакараньне прыцягвае віну. У псэўдатэалагічным сьвеце сам пакараны моліць улады аб тым, каб яго прызналі вінаватым!

Часта здараецца, калі і сёньняшні жыхар Прагі, трапіўшы ў няміласьць, ня можа знайсьці ніякай працы. Марна ён просіць аб даведцы, якая пацьвердзіла б, што ён парушыў закон, і таму яго забаронена прыймаць на працу. Знайсьці прысуд немагчыма. А паколькі ў Празе праца ёсьць, паводле закону, абавязковай, яго ў рэшце рэшт абвінавачваюць у паразітызме; гэта азначае, што ён вінаваты ў тым, што не працуе. Пакараньне знаходзіць злачынства.

Quarto:
Гісторыя праскага інжынэра здаецца нам вясёлай, жартоўнай; яна выклікае ў нас усьмешку.

Два невядомыя (а не “інспэктары”, як у францускім перакладзе) засьпяваюць аднаго ранку Ёзэфа К. ў ягоным ложку, кажуць яму, што ён затрыманы, і пазбаўляюць яго сьняданку. К., як дысцыплінаваны службовец, замест таго каб выкінуць іх са сваёй кватэры доўга апраўдваецца перад імі, у начной кашулі. Калі Кафка чытаў сваім сябрам першы разьдзел “Працэсу”, усе сьмяяліся, у тым ліку й сам аўтар.

Філіп Рот марыць аб фільме паводле “Замку”: Гроўчо Маркс выконваў бы ролю землямера К., а Чыко і Гарпо—ролі ягоных памочнікаў. Так, Рот мае рацыю: камічнае ёсьць неад’емным ад самой сутнасьці “кафкіянскага”.

Але для самога інжынэра веданьне таго, што ягоная гісторыя ёсьць сьмешнай, не зьяўляецца дастатковым суцяшэньнем. Інжынэр апынаецца замкнёным у жарце свайго ўласнага жыцьця, як рыба ў акварыюме: яму гэты жарт не здаецца сьмешным. Насамрэч, жарт здаецца сьмешным толькі тым, хто знаходзіцца перад акварыюмам; кафкіянскае ж, наадварот, вядзе нас у глыбіню, у нетры жарту, у жахлівасьць камічнага.

У кафкіянскім сьвеце камічнае не зьяўляецца контрапунктам трагічнага (трагікамэдыя), як у Шэйкспіра; камічнае там не прысутнічае з мэтай зрабіць трагічнае больш выносным з джапамогай адлягчэньня тону; яно не суправаджае трагічнае, не, яно руйнуе яго ў зародку, пазбаўляючы такім чынам ягоныя ахвяры адзінага суцяшэньня, надзея на якое ў іх яшчэ заставалася: суцяшэньня, якое знаходзіцца ў сапраўднай (ці меркаванай) велічы трагедыі. Інжынэр страціў радзіму, а публіка рагоча.

3.

У сучаснай гісторыі ёсьць моманты, калі жыцьцё прыпадабняецца да раманаў Кафкі.

Калі я яшчэ жыў у Празе, колькі разоў я чуў, як будынак сакратарыяту партыі (непрыгожую й хутчэй мадэрновую пабудову) называлі “замкам”. Колькі разоў я чуў, як другога чалавека ў партыі, нейкага таварыша Гендрыха, называлі мянушкай Кламм (найлепшае ў гэтым было, што “klam” па-чэску азначае “прымха” альбо “падман”).

Паэт А., вялікая асоба між камуністаў, быў арыштаваны ў выніку сталінскіх чыстак у 50-х гг. У сваёй камэры ён напісаў нізку вершаў, у якіх кляўся ў вернасьці камунізму, нягледзячы на ўсе жахі, якія зь ім здарыліся. І справа тут была ня ў боязі. Паэт бачыў у сваёй вернасьці (вернасьці сваім катам) знак сваёй невінаватасьці, сваёй рацыі. Пражане, якія былі знаймыя з гэтымі вершамі, далі ім прыгожую іранічную назву: “З удзячнасьцю, Ёзэф К.”

Вобразы, сітуацыі і нават пэўныя фразы, узятыя з раманаў Кафкі, былі часткай праскага жыцьця.

Калі прыняць гэта да ўвагі, зьяўляецца спакуса зрабіць выснову: кафкіянскія вобразы жывуць у Празе, таму што яны зьяўляюцца прадбачаньнем таталітарнага грамадзтва.

Гэтае цьверджаньне вымагае, аднак, аднаго ўдакладненьня: “кафкіянскае” ня ёсьць сацыялагічным альбо паліталагічным поймам. Раманы Кафкі спрабавалі патлумачыць як крытыку індустрыяльнага грамадзтва, эксплуатацыі, адчужэньня, буржуазнай маралі, карацей кажучы, капіталізма. Але ў Кафкавым сусьвеце няма нічога з таго, на чым грунтуецца капіталізм: ані грошай зь іхнай магутнасьцю, ані гандлю, ані ўласнасьці і ўласьнікаў, ані класавай барацьбы.

Кафкіянскае таксама не трапляе пад дэфініцыю таталітарызму. У Кафкавых творах няма ані партыі, ані ідэалогіі зь ейным дыскурсам, ані палітыкі, ані паліцыі, ані войска.

Здаецца, што кафкіянскае хутчэй удае сабой адну з элемэнтарных магчымасьцяў трансфармацыі чалавека й ягонага сьвету, магчымасьць гістарычна неабгрунтаваную, якая суправаджае чалавека бадай што вечна.

Але гэтае ўдакладненьне не адмяняе пытаньня: як магчыма, што ў Празе творы Кафкі блытаюцца з жыцьцём, тым часам як у Парыжы яны ўспрымаюцца як гермэтычнае выказваньне чыста суб’ектыўнага сьвету іхнага аўтара? Ці азначае гэта, што гэтая віртуальная магчымасьць чалавека і ягонага сьвету, якую мы называем кафкіянскай, нашмат лягчэй увасабляецца ў канкрэтныя лёсы ў Празе, чымся ў Парыжы?

У сучаснасьці існуюць гістарычныя тэндэнцыі, якія прадукуюць кафкіянскае ў вялікіх, масавых маштабах: усё большая канцэнтрацыя ўлады, якая пачынае абагаўляцца; бюракратызацыя грамадзкай сфэры, якая ператварае ўсе ўстановы ў бясконцыя лабірынты; выніковая дэпэрсаналізацыя індывіда.

Таталітарныя дзяржавы, будучы скрайне канцэнтраванымі праявамі гэтых тэндэнцыяў, выявілі глыбокую сувязь паміж раманамі Кафкі й рэальным жыцьцём. Але калі на Захадзе гэтую сувязь не заўважаюць, дык ня толькі таму, што так званая дэмакратычная супольнасьць ёсьць менш кафкіянскай за сучасную Прагу. Мне здаецца, што гэта таму, што на Захадзе фатальна губляецца пачуцьцё рэальнага.

Таму што так званае дэмакратычнае грамадзтва таксама ведае, насамрэч, што такое дэпэрсаналізацыя і бюракратызацыя; уся планета зрабілася сцэнай, на якой адбываюцца гэтыя працэсы. Раманы Кафкі ёсьць гіпэрбалай онірычнай і фантастычнай, тым часам як таталітарная дзяржава—гіпэрбалай празаічнай і матэрыяльнай, аднак абое ёсьць гіпэрбалай аднаго й таго ж.

Але чаму менавіта Кафка быў першым пісьменьнікам, які адчуў гэтыя тэндэнцыі, хаця тыя выявіліся на сцэне Гісторыі з усёй яснасьцю й брутальнасьцю толькі пасьля ягонай сьмерці?

4.

Калі мы ня схільныя паддавацца на падман містыфікацыяў і легендаў, мы ня знойдзем ніякіх важкіх сьведчаньняў аб цікавасьці Франца Кафкі да палітыкі; у гэтым сэнсе ён адрозьніваўся ад усіх сваіх праскіх сяброў—Макса Брода, Франца Вэрфэля, Эгона Эрвіна Кіша, а таксама ад усіх авангардыстаў, якія, прэтэндуючы на веданьне сэнсу гісторыі, любілі маляваць твар будучыні.

Якім чынам атрымалася, што зусім ня іхныя творы, а творы іхнага самотнага, інтравэртыўнага й засяроджанага на сваім уласным жыцьці й мастацтве сябра могуць разглядацца сёньня як грамадзка-палітычнае прароцтва, і якія з гэтай прычыны да сёньня зьяўляюцца забароненымі на вялікай частцы планеты?

Я задумаўся над гэтай таямніцай пасьля таго, як аднойчы стаўся сьведкам аднаго эпізоду ў хаце адной сваёй сяброўкі. Гэтая жанчына была цягам сталінскіх чыстак у Празе ў 1951 годзе арыштаваная й асуджаная за злачынствы, якіх ніколі не зьдзяйсьняла. У сваю чаргу, сотні камуністаў апынуліся ў той час у той самай сітуацыі, што яна. Цягам усяго жыцьця яны атаясамлялі сябе з партыяй. Калі партыя нечакана ператварылася ў іхнага абвінаваўцу, яны перанялі ў Ёзэфа К. ягоны намер “прааналізаваць сваё папярэдняе жыцьцё да найменшых дэталяў” каб знайсьці схаваную правіннасьць і нарэшце прызнацца ў нязьдзейсьненых злачынствах. Мая сяброўка здолела ўратаваць сваё жыцьцё дзякуючы сваёй нечуванай мужнасьці, бо яна адмовілася, у адрозьненьне ад ейных аднапартыйцаў, ад паэта А., “шукаць сваю віну”. Адмовіўшыся дапамагаць сваім катам, яна зрабілася нескарыстальнай для спэктаклю заключнага судовага працэсу. Таму, замест шыбеніцы, ёй прысудзілі толькі пажыцьцёвы тэрмін пакараньня. Праз 15 год яна была цалкам рэабілітаваная й вызваленая.

Калі гэтую жанчыну арыштавалі, ейнаму сыну быў усяго год. Пакінуўшы астрог, яна зноў убачыла свайго сына, цяпер ужо 16-гадовага, і была шчасная нарэшце жыць разам зь ім, удваіх у адной хаце. Зрэшты, нельга не зразумець ейную гарачую прывязанасьць да яго. Яму было ўжо 26, калі я аднойчы прыйшоў іх наведаць—маці была ў сьлязах, пакрыўджаная й зьбянтэжаная. Прычына была насамрэч нязначнай: сын устаў раніцай занадта позна, ці штосьці накшталт гэтага. Я сказаў сяброўцы: “Чаго ты нэрвуесься ў-за такога глупства? Хіба варта з-за гэтага плакаць? Не перабольшвай!”

Замест маці мне адказаў сын: “Не, мая маці не перабольшвае. Мая маці—цудоўная й мужная жанчына. Яна здолела змагацца тады, калі ня здолеў ніхто. Яна хоча, каб я быў сумленным чалавекам. Праўда, што я прачнуўся даволі позна, але мая маці закідае мне штосьці нашмат больш сур’ёзнае: маё стаўленьне. Эгаістычнае стаўленьне. Я хачу быць такім, якім мая маці хоча мяне бачыць. І абяцаю ёй гэта ў вашай прысутнасьці.”

Тое, чаго партыя так і ня здолела зрабіць з маці, маці здолела зрабіць са сваім сынам. Яна прымусіла яго атаясаміцца з абсурдным абвінавачаньнем, прымусіла яго “знайсьці сваю памылку” і публічна ў ёй прызнацца. Я глядзеў у зьбянтэжанасьці на гэтую сцэну сталінскай мінічысткі і раптам зразумеў, што псіхалагічныя мэханізмы, якія дзейнічаюць у глыбіні вялікіх гістарычных падзеяў (на першы погляд неверагодных і бесчалавечных), ёсьць тымі самымі, што кіруюць найбольш звычайнымі інтымнымі сітуацыямі (цалкам трывіяльнымі й вельмі чалавечымі).

5.

Славуты ліст, які Кафка напісаў свайму бацьку і які ніколі ня быў адпраўлены, добра паказвае, што гэта зь сям’і, са стасунку між сынам і абагаўлёнай уладай бацькоў Кафка ўзяў сваё веданьне “тэхнікі самаабвінавачаньня”, якую ператварыў у адну зь вялікіх тэмаў сваіх раманаў. У аповедзе “Прысуд”, цесна зьвязаным з досьведам аўтара, бацька абвінавачвае свайго сына й загадвае яму ўтапіцца. Сын прымае сваю фіктыўную віну й кідаецца ў раку з такой самай паслухмянасьцю, зь якой пазьней ягоны наступнік Ёзэф К., абвінавачаны нейкай таямнічай арганізацыяй, дае перарэзаць сабе горла. Падабенства паміж двума абвінавачаньнямі, двума самаабвінавачаньнямі й двума сьмяротнымі пакараньнямі выяўляе неперарыўнасьць, якая ў творчасьці Кафкі яднае інтымны сямейны “таталітарызм” зь вялікімі сацыяльнымі прадбачаньнямі.

Таталітарнае грамадзтва, асабліва ў сваіх экстрэмальных формах, імкнецца да таго каб адмяніць мяжу паміж грамадзкім і прыватным; улада, якая шторазу робіцца больш цьмянай, патрабуе, каб жыцьцё грамадзянаў было тым больш празрыстым. Гэты ідэал “жыцьця без таямніцаў” адпавядае ідэалу ўзорнай сям’і: грамадзянін ня мае права нічога хаваць ад партыі й дзяржавы, гэтаксама як дзіця ня мае права на таямніцу ў дачыненьні да сваіх бацькоў. Таталітарная прапаганда стварае вобраз ідылічнай усьмешкі: таталітарныя грамадзтвы імкнуцца нагадваць “адну вялікую сям’ю”.

Часта ільга пачуць, што творы Кафкі выяўляюць прагу прыналежнасьці й чалавечых судачыненьняў; на першы погляд, такая адарваная ад сьвету істота як К. ня мае іншай мэты, як толькі пераадолець праклён сваёй самоты. Дык вось, гэтае тлумачэньне—ня толькі клішэ і вузкае разуменьне сэнсу, гэта—неразуменьне сэнсу.

Землямер К. зусім не імкнецца заваяваць людзей і дамагчыся іхнага цёплага прыёму, ня хоча ператварыцца ў “чалавека між людзей”, як Сартраў Орэст; ён хоча быць прыняты й прызнаны, але не супольнасьцю, а ўстановай. Каб дасягнуць гэтага, ён павінен заплаціць высокі кошт: ён павінен адмовіцца ад сваёй самоты. І ў гэтым палягае ягоны праклён: ён ніколі не застаецца сам, два памочнікі з Замку ходзяць за ім увесь час. Яны прысутнічаюць падчас ягонага першага суложжа з Фрыдай, седзячы на стойцы бару ў кавярні па-над каханкамі, і з гэтага моманту не пакідаюць К. нават у ложку.

Не праклёнам самоты, а гвалтоўна парушанай самотай—вось чым насамрэч апантаны Кафка!

Усе несупынна абцяжарваюць Карла Россмана: яму прадаюць вопратку; забіраюць адзіны фотаздымак ягоных бацькоў; у спальні, побач зь ягоным ложкам, б’юцца нейкія хлапцы, час ад часу падаючы на яго; Робінсон і Дэлямарш, два прайдзісьветы, прымушаюць яго жыць разам зь імі, такім чынам што ўздыхі тлустай Брунгільды гучаць і ў ягоным сьне.

Таксама гвалтоўным парушэньнем самоты пачынаецца гісторыя Ёзэфа К.: двое невядомых прыходзяць, каб затрымаць яго ў ягоным ложку. Ад пачатку гэтага дня ён ужо ніколі ня будзе сам: трыбунал будзе ісьці за ім, сачыць за ім, размаўляць зь ім; ягонае прыватнае жыцьцё будзе паступова зьнікаць, паглынутае загадкавай арганізацыяй, што яго перасьледуе.

Лірычныя натуры, што любяць прадказваць адмену таямніцы й надыход празрыстасьці прыватнага жыцьця, не ўсьвядамляюць, які працэс гэтым распачынаецца. Адпраўны пункт таталітарызму нагадвае адпраўны пункт “Працэсу”: вас засьпяваюць у ложку, гэтак сама, як гэта з задавальненьнем рабілі вашыя бацькі.

Часта пытаюцца, ці зьяўляюцца творы Кафкі праекцыяй асабістых прыватных канфліктаў аўтара, ці яны ёсьць апісаньнем аб’ектыўнай “грамадзкай машыны”.

Кафкіянскае не абмяжоўваецца ні на інтымную, ні на грамадзкую сфэру; яно аб’ядноўвае іх абедзьве. Грамадзкае ёсьць люстэркам прыватнага, прыватнае адлюстроўвае грамадзкае.

6.

Гаворачы аб мікрасацыяльных практыках, вынікам якіх ёсьць спараджэньне кафкіянскага, я меў на ўвазе ня толькі сям’ю, але таксама арганізацыю, у якой Кафка правёў усё сваё дарослае жыцьцё: канцылярыю.

Часта героі Кафкі разглядаюцца як алегарычныя праекцыі інтэлектуала—тым ня менш, у Рыгоры Замзе няма нічога ад інтэлектуала. Калі ён прачынаецца ў целе жамяры, яго турбуе толькі адна рэч: як, у гэтым новым стане, ён здолее своечасова прыйсьці ў канцылярыю? У ягоных думках прамаўляюць толькі паслухмянасьць і дысцыпліна, да якіх яго прывучыла ягоная прафэсія: ён службовец, функцыянэр, як і ўсе пэрсанажы Кафкі; гэты службовец зразуметы не як грамадзкі тып (аб гэтым ільга было б гаварыць у выпадку Золя), а як чалавечы патэнцыял, элемэнтарная форма быцьця.

У бюракратычным сьвеце службоўца, primo: няма ініцыятывы, вынаходлівасьці, свабоды дзеяньня; ёсьць толькі загады і правілы: гэта сьвет паслухмянасьці.

Secundo: службовец адказвае толькі за маленькую частку вялікага адміністратыўнага працэсу, чыя мэта й вынік знаходзяцца па-за межамі ягонага абсягу; гэта сьвет, у якім жэсты сталіся мэханічнымі, і ў якім людзі ня ведаюць сэнсу таго, што яны робяць.

Tertio: службовец мае дачыненьні толькі з ананімамі й з дакумэнтамі: ягоны сьвет—сьвет абстракцыяў.

Абраньне за месца дзеяньня твора гэты сьвет паслухмянасьці, мэханічнасьці й абстракцыі, дзе адзінай прыгодай у жыцьці чалавека ёсьць шлях з адной канцылярыі ў другу, як здаецца, супярэчыць самой сутнасьці эпічнай паэзіі. Адсюль пытаньне: як Кафка здолеў ператварыць гэтую шэрую непаэтычную матэрыю ў такія чароўныя творы?

Адказ можна знайсьці ў адным зь лістоў, які ён напісаў Мілене: “Канцылярыя ня ёсьць глупскай установай; ейныя карані палягаюць хутчэй у фантастычным, чымся ў глупскім”. У гэтай фразе—адзін з найвялікшых сакрэтаў Кафкі. Ён здолеў убачыць тое, чаго ня ўбачыў ніхто: ня толькі фундамэнтальную важнасьць фэномэну бюракратыі для чалавека, для ягонага жыцьця й будучыні, але таксама (што яшчэ больш уражвае) паэтычны патэнцыял, які ўтрыманы ў прывіднасьці канцылярыяў.

Але што азначае: карані канцылярыі палягаюць у фантастычным?

Праскі інжынэр здолеў бы зразумець гэта: памылка ў ягоным файле катапультавала яго ў Лондан; такім чынам ён бадзяўся па Празе як сапраўдны прывід, у пошуках страчанага цела, тым часам як канцылярыі, па якіх ён хадзіў, здаваліся яму бясконцым лабірынтам, што паходзіць зь невядомай міфалогіі.

Дзякуючы фантастычнасьці, якую Кафка здолеў разгледзець у бюракратычным сьвеце, Кафка здолеў зрабіць тое, што да яго здавалася немагчымым: ператварыць глыбока антыпаэтычны матэрыял скрайне бюракратызаванага грамадзтва ў паэзію навэлы; ператварыць скрайне банальную гісторыю чалавека, які ня можа атрымаць абяцаную яму пасаду (аб гэтым у сапраўднасьці і апавядаецца ў “Замку”)—у міф, эпапею дагэтуль нябачанага хараства.

Разьдзьмуўшы асяродак канцылярыі да гіганцкіх парамэтраў сусьвету Кафка без сумневу натрапіў на вобраз, які зачароўвае нас сваім падабенствам з тым грамадзтвам, якое Кафка ніколі ня зьведаў і ў якім жывуць сёньняшнія пражане.

У сапраўднасьці, таталітарная дзяржава ня ёсьць нічым іншым як агромністай адміністрацыяй: паколькі ўсялякая праца зьяўляецца ў ім адзяржаўленай, людзі ўсіх прафэсіяў ператвараюцца ў дзяржаўных службоўцаў. Рабочы ўжо ня ёсьць рабочым, судзьдзя ня ёсьць судзьдзём, гандляр ня ёсьць гандляром, сьвятар ня ёсьць сьвятаром—усе яны толькі дзяржаўныя функцыянэры. “Я належу да Трыбуналу”, кажа сьвятар Ёзэфу К. ў саборы. Таксама адвакаты знаходзяцца на службе ў трыбунала. Сучасны жыхар Прагі гэтаму не зьдзіўляецца. Гарантыяў бясьпекі ў яго ня больш чым у К. І ягоныя адвакаты служаць не абвінавачаным, а Трыбуналу.

7.

У цыклі са ста чатырохрадкоўяў, якія з амаль дзіцячай прастэчай дасьледуюць самыя цяжкія й складаныя тэмы, вялікі чэскі паэт піша:

Паэты не складаюць вершаў—
Верш недзе тут, з даўніх часоў,
Спрадвеку, дзесьці па-за намі—
Паэт яго адно знайшоў.*

Пісаць для паэта азначае, такім чынам, прабіць бар’ер за якім у ценю хаваецца штосьці нязьменнае (“верш”). Менавіта дзякуючы гэтаму дзівоснаму й нечаканаму адкрыцьцю “верш” адпачатна зьяўляецца нам як нейкае асьвятленьне.

Упершыню я прачытаў “Замак” у чатырнаццаць гадоў, і ніколі больш гэтая кніга ўжо ня выкліча ў мяне такога скрайняга захапленьня, хаця агромністая мудрасьць, утрыманая ў ёй (усеабдымнасьць кафкіянскага) была для мяне тады незразумелай: я быў асьветлены.

Пазьней мой зрок прывык да сьветліні “верша”, і я пачаў бачыць тое, у чым распазнаваў свой уласны жыцьцёвы досьвед; аднак сьвятло нікуды не зьнікала.

Нязьменны, “верш” чакае нас, кажа Ян Скацэл, “з даўніх часоў”. Дык вось, у сьвеце несупынных зьменаў—ці ня ёсьць нязьменнасьць чыстай ілюзіяй?

Не. Усялякая сітуацыя ёсьць творам чалавека і ня можа ўтрымліваць больш таго, што ўтрымліваецца ў ім; мы можам толькі ўявіць сабе, што яна існуе, разам з усёй ейнай мэтафізікай, “з даўніх часоў” як адна з чалавечых магчымасьцяў.

Але ў такім выпадку—чым ёсьць для паэта Гісторыя, зьменлівае?

У бачаньні паэта Гісторыя, як ні дзіўна, знаходзіцца ў падобным да ягонага становішчы: яна не вынаходзіць, яна адкрывае. У новых сітуацыях яна выяўляе, чым ёсьць чалавек, што ўтрыманае ў ім “з даўніх часоў” , якімі ёсьць ягоныя магчымасьці.

Калі верш ужо ёсьць “недзе тут”, было б нелагічным надзяляць паэта магчымасьцю “прадбачаньня”; не, ён “усяго толькі адкрывае” той чалавечы патэнцыял (гэты “верш”, што існуе “з даўніх часоў” ), які аднойчы будзе ў сваю чаргу адкрыты Гісторыяй.

Кафка не прадбачыў. Ён толькі бачыў тое, што знаходзілася “недзе па-за”. Ён ня ведаў, што ягонае бачаньне было таксама прад-бачаньнем. У яго не было намеру дэмаскаваць грамадзкую сістэму. Ён вынес на сьвятло тыя мэханізмы, якія ведаў са свайго асабістага й мікрасацыяльнага чалавечага досьведу, не падазраючы, што далейшае гістарычнае разьвіцьцё пачне апэраваць зь імі на сваёй сцэне.

Гіпнатычны пагляд улады, безнадзейныя пошукі ўласнай віны, адасобленасьць і горыч адасобленага, асуджанасьць на канфармізм, прывіднасьць сапраўднасьці й магічная рэальнасьць асабістага дасье, несупыннае ўварваньне ў прыватнае жыцьцё й г.д., усе гэтыя выпрабаваньні, якім Гісторыя падвяргала чалавека падчас сваіх нечуваных экспэрымэнтаваньняў, Кафка на некалькі год раней ажыцьцявіў у сваіх творах.

У сутыкненьні між рэальным сусьветам таталітарных дзяржаваў і Кафкавым “вершам” заўсёды будзе штосьці загадкавае; штосьці, што пацьвярджае: паэтычны акт, паводле самой сваёй сутнасьці—непрадказальны; а таксама—штосьці парадаксальнае: агромністы сацыяльны, палітычны, “прароцкі” рэзананс Кафкавай творчасьці палягае менавіта ў ейнай “не-скампрамэтаванасьці”, то бок, у ейнай абсалютнай аўтаноміі ў дачыненьні да любых палітычных праграмаў, ідэялагічных канцэпцыяў, футуралагічных прагнозаў.

Насамрэч, калі паэт, замест таго каб шукаць “верш”, схаваны “недзе па-за”, “ангажуе” сябе ў служэньні нейкай загадзя вядомай праўдзе (якая прапануецца сама сабой і знаходзіцца “тут, на паверхні”), ён выракаецца таго прызначэньня, якое ўласьцівае паэзіі. І што з таго, што загадзя падрыхтаваная праўда абвяшчае сябе рэвалюцыяй альбо дысідэнцтвам, хрысьціянствам ці атэізмам, больш справядлівай ці менш справядлівай; паэт на службе ў іншай праўды, чым тая, якая яшчэ толькі павінна быць адкрытай (якая ёсьць прасьвятленьнем)—паэт фальшывы.

Калі я з такой палкасьцю вызнаю пашану да Кафкавай спадчыны, калі я бараню яе так, як быццам яна ёсьць маім уласным запаветам, дык гэта не таму, што я веру ў карысьць чарговага адкрыцьця кафкіянскага праз нападабненьне ненападобнага, а таму, што гэтая спадчына ёсьць надзвычайным прыкладам радыкальнай аўтаноміі раману—той паэзіі, якой ёсьць раман. Дзякуючы ёй Франц Кафка выказаў аб нашым чалавечым існаваньні—якім яно выявілася ў гэтым стагодзьдзі—тое, што няздольная выказаць ніводная сацыялагічная ці паліталагічная развага.

* “Гарэшкі для чорнага чыюка”, 18.

© Пераклад — НМ, 2005