Фільм стаецца культавым у выніку таго, што гледачы прысвойтваюць яго, разьбіраюць на часткі, уцягваюць кавалкі фільму ў сваю прыватную прастору—напрыклад, пачынаюць нападабняць жэсты, элемэнты вопраткі альбо выказваньні ягоных пэрсанажаў.

Відавочна, што галоўная праблема пры вызначэньні панятку “культавы фільм” палягае ў тым, што яго нельга акрэсьліць з дапамогай сэмантычнай ці сінтаксічнай дэфініцыі: культавыя фільмы (у адрозьненьне ад вэстэрнаў альбо мюзіклаў) не зьяднаныя між сабою нейкімі супольнымі тыпамі пэрсанажаў, спосабам здымкаў, месцам дзеяньня (агульнай сэмантыкай) ані нейкай агульнай структурай, нязьменнымі судачыненьнямі зьменлівых элемэнтаў (агульным сінтаксісам). Статус “культавых” фільмаў набыла вялікая колькасьць вэстэрнаў, фільмаў жахаў, мюзіклаў, гэтаксама як і фільмаў, што належаць да традыцыйна “няжанравай” сфэры “сур’ёзнага кіно”.

Умбэрто Эко, пішучы аб фільму “Касабланка” як аб культавым, называе яго “расхістаным” і “дзівосна непасьлядоўным” фільмам, які глядач узгадвае не як цалак, а як сьлед паасобных вобразаў—што ільга было б разумець так, што для культавага фільму ўсё-ткі характэрны пэўны тып сінтаксісу—а менавіта, вельмі вольныя сінтаксічныя стасункі, якія дапамагаюць фільму “распадацца” на адвольна заменныя й лёгкія для прысвойтваньня часткі. Аднак “Касабланка”, гэтаксама як і шэраг іншых культавых фільмаў, вылучаецца-такі, надакор Экаваму цьверджаньню, адносна стабільнай класічнай канструкцыяй, даволі яснай матывацыяй дзеяньняў пэрсанажаў і відавочнымі прычынна-выніковымі повязямі.

Існуе прынамсі яшчэ адна прычына таго, што нейкая колькасна абмежаваная і ў бальшыні выпадкаў надзвычайна спэцыфічная група гледачоў “прысвойтвае” нейкі фільм і надзяляе яго такім кшталтам успрыманьня, які ільга азначыць за культавы: а менавіта тая, што момант успрыняцьця фільму ўтрымлівае для гледача элемэнт трансгрэсіі, пераступаньня нормаў (сэксуальных, грамадзкіх...), прапаноўвае яму магчымасьць (часовых) уцёкаў зь існага, нездавальняючага статус-кўо.

Гісторыя кіно ведае дзьве традыцыйныя катэгорыі культавага фільму, якія адрозьніваюцца між сабою на падставе таго, які тып трансгрэсіі і зьвязанай зь ёю асалоды прапануе фільм. Першую катэгорыю ўдаюць сабой “класічныя культавыя фільмы” (“Касабланка”, “Мэтраполіс”, “Аднесеныя ветрам”...), якія, у адрозьненьне ад другой катэгорыі, зьвяртаюцца да досыць гетэрагеннай публікі й прапануюць трансгрэсію перадусім у выглядзе пераступаньня часавых межаў сучаснай эпохі, уцёкаў зь нездавальнячай сучаснасьці, парушэньня ейнай цяжкай паўсядзённасьці. Ключовай тут зьяўляецца дыстанцыя ў часе між публікай і аб’ектам фільму, рухомасьць глядацкай перспэктывы, якая дазваляе перасоўваньне між сучаснасьцю й мінуўшчынай (маецца на ўвазе перадусім мінуўшчына, як мы яе ведаем з класічнага галівудзкага фільму). Апантанасьць аскепкамі гэтай мінуўшчыны, сувэнірамі, адчужальнымі часткамі, што ўласьцівая для культавых (тут у сэнсе рэлігійных, набажэнскіх—заўвага перакладчыка) дзеяньняў, выяўляецца тут у форме матэрыялізацыі гісторыі пасярэдніцтвам кінастужкі (скрозь сьляды самой ейнай матэрыяльнасьці, ейнай гістарычнай, тэхнічнай спэцыфічнасьці, такія як некаляровасьць альбо наадварот, наяўнасьць адмысловага колеру—“Тэхніколор”), пасярэдніцтвам рэквізітаў, прысутнасьці даўно памерлых актораў і г.д.

Другую катэгорыю ўдаюць сабой “фільмы апоўначы” (midnight movies), іначай кажучы—фільмы, якія круціліся апоўначы ў малых прыгарадных кінатэатрах, што перажывалі свой росквіт у другой палове 70-х—першай палове 80-х гг. Гэтыя фільмы (такія як “Нашэсьце памідораў-забойцаў”, “Erasurehead”, “Pink Flamingos”, “Texas Chainsaw Massacre”, “The Night of the Living Dead”, “Rocky Horror Picture Show”) чэрпаюць натхненьне ў папсовай, “трэшавай” эстэтыцы, якая адмаўляе ідэялогію “ўзьнёслага” й “прыгожага”. Гэтыя фільмы, альбо хутчэй іхнае культавае ўспрыняцьце, прапаноўваюць іншы, больш радыкальны тып трансгрэсіі, зьвязаны з парушэньнем традыцыйных нормаў і іхнай прагрэсіўнай перафармулёўкі—ідзецца, напрыклад, аб падрываньні галівудзкай ідэялогіі гетэрасэксуальнасьці й монагаміі, выкарыстаньне канібалізму як мэтафары кансумізму, разбурэньне патрыярхальнай мадэлі сям’і. Дзякуючы гэтаму, а таксама дзякуючы спэцыфічнаму месцу й часу праекцыі, публіка гэтых фільмаў была нашмат больш спэцыфічнай, а таму здолела стварыць сваю адметную субкультуру.

“Культавасьць” фільму не палягае, такім чынам, у ягоных тэкставых уласьцівасьцях (ніводны фільм ня ёсьць культавым апрыёрна), але дадаецца яму ажно спэцыфічным актам глядацкага ўспрыманьня; тым, што публіка прысвойтае яго і ўцягвае ягоныя фрагмэнты (дыялогі, жэсты, рэквізіты) ў свой прыватны сьвет (альбо сьвет супольнасьці заўзятараў гэтага фільма). За “самы культавы” з усіх фільмаў справядліва ўважаецца фільм Джыма Шэрмана “Rocky Horror Picture Show”, які фанаты асвойталі насамрэч унікальным у гісторыі кіно спосабам. Яны ўдзельнічаюць у стварэньні дыялогаў фільма (найлепшыя глядацкія “дадаткі” былі кананізаваныя й сталіся часткай праекцыі—публіка паўтарае іх хорам), прыходзяць на сэанс у касьцюмах пэрсанажаў фільма, на некаторыя сітуацыі на экране рэагуюць дзеяньнямі ў залі: кіданьнем рысу на маладых на экране падчас вясельля, страляньнем воднымі пісталетамі, якія сімулююць дождж, запальваньнем ліхтарыкаў і запальніцаў пасьля фразы “there’s light in the darkness”, танцамі на сцэне перад экранам і паміж крэсламі. Найбольш цікавым момантам гэтай рытуальнай практыкі ёсьць сітуацыя, калі галоўная гераіня сьпявае “Даткніся мяне”, а тым часам нехта з гледачоў датыкаецца ейнай выявы на экране, альбо калі хтосьці “ўручную” перасоўвае ў кадр касьцёльную вежу, імкнучыся такім чынам пераадолець ілюзійны характар кіназнаку. Для актыўнага ўдзелу ў праекцыі трэба дасканала ведаць як сам фільм, так і правілы пэрфомансу, а сябрам клубу “Rocky Horror Picture Show”, паводле чутак, можа стацца толькі той, хто бачыў фільм прынамсі дваццаць разоў. Менавіта паўторны прагляд ёсьць, натуральна, вельмі важным аспэктам культавага ўспрыняцьця—ён дазваляе перасягнуць лінэарны час, адмовіць патрабаваньні ўсялякага разьвіцьця, навізны, інфармацыйнай насычанасьці. Паўторны прагляд стварае нейкі “ціхі завулак” у часе: добра вядомы, даўно заселены й паўтаральны часавы адмерак.

Дзьве вышэйпрыведзеныя катэгорыі культавага фільму, аднак, ёсьць зусім не дастатковымі для разуменьня сучаснай сітуацыі, што існуе ў эпоху відэа, ДВД і інтэрнэту. Для гэтай сітуацыі характэрная перадусім масавая глабальная прапаганда і дыстрыбуцыя высокабюджэтных галівудзкіх фільмаў, потым—лёгкая даступнасьць і маніпуляцыйны характар фільмаў: як мэйнстрымавых, гэтак і маргінальнай жанравай ці “аўтарскай” прадукцыі. Варта казаць таксама аб “камэрцыйным культу”, то бок—аб фільмах, наўмысна зьнятых з мэтай стацца “культавымі”, што імкнуцца разьмясьціць стымулі для культавага ўспрыняцьця (“разабраньня” й прысвойтваньня фільму) у сам тэкст фільму—наўмысна нестабільны, поўны “швоў” і шчылінаў. Ільга назіраць за тым, як рытуал кінапрагляду а дванаццатай гадзіне ночы зручна прыстасаваўся да формы апаўночнае прэм’еры ў мультыплексу, як першапачаткова “кустарная” актыўнасьць заўзятараў у вялікай ступені праграмуецца, у тым ліку і продажам рэквізітаў і сувэніраў. Намогу напраграмаваць дзеяньні публікі паказвае ў тым ліку і ДВД з фільмам “Rocky Horror Picture Show”, дзе ільга выбраць сабе субтытры, якія паведамляюць, што й калі павінны рабіць удзельнікі хатняй праекцыі—з перасьцярогай, што некаторыя дзеяньні могуць сапсаваць “хатні кінатэатар”...

Сам панятак культавага фільму таксама робіцца інструмантам рэкламнага, прапагандысцкага дыскурсу, стратэгіі “промоўшн”у, якая з рознымі мэтамі выкарыстоўваецца кінафанатамі, прад’юсэрамі, дыстрыбутарамі, арганізатарамі фэстываляў. Трэба ўважліва сачыць, хто і зь якой мэтай карыстаецца гэтым поймам, каб ягоныя межы й сэнс не былі сьцертыя. Нельга забывацца, што “культавасьць” любога фільму палягае па-за ягонымі межамі, на баку гледача й працэсу ягонага ўспрыняцьця.

 

Дадатак:

Уладзімір Юст

Са “Слоўніку моўных штампаў”, 2003

“КУЛЬТАВЫ”

Каляровы рэкламны праспэкт “Кніжныя навінкі” пры першым поглядзе ў аддзел анатацыяў не расчаруе: выйшла кніга Міка Вальтары—таго самага аўтара, пагатоўна тлумачыць анатацыя, што напісаў “культавую” кнігу “Эгіпцянін Сінухет”. Аглядач (рэцэнзент) не напіша: “кнігу, якая карыстаецца папулярнасьцю”, “упадабаную многімі чытачамі”, “сусьветна вядомую”, “якая паўсюдна чытаецца”, “аб якой шмат гавораць”, “якая часта цытуецца”, “шанаваную”, “правакатыўную”, “якая натхняе”—усё гэта гэткія нямодныя, таму што занадта канкрэтныя й занадта дакладныя азначэньні. Поп-культуры, поп-крытыку й поп-чытачу нашмат больш даспадобы фіміям—і культ (дзе, кім і як створаны—у бальшыні выпадкаў мы не даведаемся). Адразу побач тое ж самае выданьне называе культавымі й Керуака, Макбэйна, Гэмінгўэя, Зінгера, Эко, Гётэ...

Гэта што тычыцца толькі кніг. Раскрыйце любы папулярны музычны альбо кіношны часопіс: калі адабраць у ягоных аўтараў пойм “культавы”, ім не застанецца практычна аб чым пісаць. “Культавымі”, напрыклад, ёсьць сэрыялы Дэйвіда Лінча й Ларса фон Трыера, а ў музычным бізнэсе наогул няма гуртоў ці гітоў, якія б не былі культавымі. Магчыма, мы дачакаемся й таго, што зьявіцца й нейкі культавы крытык. (Бо культавыя філосафы існуюць: Дэррыда, Льётар, Фуко.) Пакуль што існуюць толькі крытыкі зь імпрэзаў—і астатнія. Аднак перакананы, што першы, нашмат больш уплывовы й колькасны кшталт (які штодзённа папаўняе сваймі штампамі гэты слоўнік), неўзабаве спародзіць нарэшце нейкага культавага крытыка.

“ЦІКАВЫ”

Што азначае, калі хтосьці скажа аб кімсьці ці аб чымсьці, што гэта—цікава? “Цікавым можа быць і волас у супе,” гучыць вядомае выслоўе крытыка Ф.К.Шальды, якое пратэстуе супраць павярхоўнага азначэньня, што яшчэ ў тыя часы замяняла рэцэнзентам, публіцыстам і эсэістам апісаньне, аналіз і ацэнку нейкай зьявы. І, зразумела ж—уласны погляд на яе. Нягледзячы на гэты пратэст, прыметнік, які з часам ператварыўся для мяне асабіста ў сінонім снабізму, спакойна квітнее й надалей. Зноў і зноў мы чытаем аб “цікавай сцэнаграфіі”, “цікавай структуры”, “цікавай архітэктуры”, “цікавым матыве”, “цікавым барытоне”, “цікавай кампазіцыі”, “цікавым праекту”, “цікавым чалавеку” й г.д.

У адрозьненьне ад канкрэтызуючай канструкцыі “мяне зацікавала тое, што...” (якая сьведчыць аб асабістым перажываньні) альбо “чытачы найбольш цікавіліся...” (якая сьведчыць аб грамадзкім водгуку на нейкі твор), характарыстыка нейкага твору альбо накірунку ўсяго толькі тэрмінам “цікавы” ёсьць доказам бездапаможнасьці прамоўцы. Ільга бадай што дэкляраваць: “Спадар А.Б. меў цікавую ідэю...”, але далей павінна неадкладна ісьці тлумачэньне, чым, у чым і чаму гэтая ідэя (барытон, інтэрпрэтацыя ролі, кампазіцыя раману) ёсьць цікавай. Што азначае: вартая нашай увагі. Карыстаньне прыметнікам “цікавы” бяз гэткага ўдакладненьня ёсьць прыкметай снабісцкай балбатні, якая больш гаворыць аб прамоўцы, чымся аб тэме ягонага выказваньня.

© Пераклад Макс Шчур, 2004