Halek

		Віцезслаў Галэк (1835-1874) ВЕРШЫ
З кнігі “Вячэрнія песьні” ІІ Я ёсьць той рыцар казачны, Што выправіўся ў сьвет, Каб мог пабачыць дзеўчыну, Прыгожую, бы квет. Я чуў—праклён, казалі мне, Зьвязаны быццам зь ёй: Хто яе ўбачыць, камянём Ці блазнам будзе той. І думаў сам: кагосьці кон Гаротны абміне! І вось жа, лёс у песьняра Ператварыў мяне. ХХІХ Я сьніў, нібы памерла ты. Я чуў—званы званілі, А сьлёз было, як па табе Навокал галасілі. Як пасьцялілі дзіўна там Табе ў тае магіле! Мяне ж верш скласьці на камень Магільны папрасілі. О, людзі, людзі з камяню— Сэрца маё вазьміце, А што яшчэ я не сьпяваў— На той камень набіце. Каханьню вы ня верылі І з маіх словаў кпілі— Мо ўчуеце, калі да вас Прамовіць надмагільле. LV Калі аддам я плоць зямлі, А душу сваю—богу, Як сьлед зьбярыце песьняра Ў далёкую дарогу. У рукі ліру дайце мне, На лоб—вянок лаўровы; Хай бачаць міру жыхары, Кім быў сусед іх новы. Ліра была заўсёды мне Ня цацкай, а сьвятыняй— Хай будзе ў доўгае начы Яна маёй сябрынай. Як стане ўнізе сумна нам, Мы засьпяваем песьню, І цэлы цьвінтар навакол Зноў духам уваскрэсьне. Калі ж вы будзеце жыцьцё Зямное снамі блудзіць, Я мёртвых падыму на вас, І тыя вас абудзяць. LVІІІ Вялікі скарб табе я даў— Сэрца сваё—у рукі. У тое сэрца Бог уклаў Людзкога шчасьця гукі. Ня ўсюды сэрца дзіўны квет Сваю дае павохнасьць: Залежыць ад каханьня, ці Расьці яму, ці сохнуць. І ўсюды сэрца дзіўны квет Прыгожы плён прыносіць, Калі нябёсаў воля ёсьць Ды ранак шчодра росіць. А калі з рук Тваіх яно Да люду гонка ўзойдзе, Вер: не забудуць аб Табе Удзячныя стагодзьдзі. LIX Я трубам загадаў іграць, А мёртвым—падымацца; І ўсім жывым ісьці на суд, Дзе я—абвінаваўца. Вы, што як каты сэрцам двум Чынілі перашкоды: Боль сэрца страшны катаваць Вас будзе назаўсёды. А вы, што верныя былі Пачуцьцям натрывала, Сядайце справа ад мяне, Навечна вам ухвала. Павінен вам нябёскі рай Падацца дзіўным месцам: У ім былі вы й на зямлі, Кахаючы ўсім сэрцам. LХ Шануйце болей за сябе Паэтаў, што Бог даў вам, Бо палюбіў Ён гэтак вас, Што песьняра паслаў вам. Жахліва, калі Бог на вас Шле мор і неўраджаі, Ды яшчэ горай, калі сьпеў У вас ён адымае. Яшчэ народ ня згінуў той, Каму прарок іграе, Бо песьня мёртвым дых дае, Народжаная ў раі. З кнігі “Балады і рамансы” Бубнар За горад, дзе гудзе вайна Ідуць жаўнеры шыхтам. Бубнар ударамі бубна Час адмярае іхны. Цяпер яму не ўпільнаваць Каханае дзяўчыны. А мо зусім з вайны назад Ня прыйдзе бедачына. Мо пасьцяліла ложак сьмерць, Дзе спаць ён застанецца; Боль за сябе і за яе Яму сьціскае сэрца. У сэрцы смутак мерыць такт, Што бубен адзначае. Жаўнеры йдуць усьлед за тым, Хто час ім скарачае. З кнігі “Ў прыродзе” XVII Здароў, блакітны небасхіл, Сьвятла выток яскравы; Усё, што радасьць мне дае— Усё маё па праву. Мой—шэры гай, што сьцеле дол Для ціхіх крокаў здані, Мае—крыніцы, чый суплёт Сугучнай рэчкай стане. Мой—сінім тканы пояс гор, Што цягнецца легендай, Мой—люд, што носіць у душы Гук песьні спракаветнай. І краявід, і далягляд, І колераў багацьце. Ты толькі, сонейка, зіхці— Ня буду сумаваць я. ХІХ Калі гляджу з начнога дна Ўгару на зоркі ясныя— Душа маркоціцца, аднак У сваіх думках шчасны я. Мігценьне вас паміж сабой Яднае, вы ёсьць вечнасьцю, Вы іншым дорыце спакой Бязьмежны зь незьбянтэжнасьцю. А я, чый век адмераны Нямногімі прадвесьнямі, То шчасны, то зьнявераны— Пухір, у бездань несены. Я ж ёсьць адно аповедам, Самім сабой няўцямленым, Адзіна ўздыхам, з допісам У шторм вякоў адпраўленым. І ўсё-ткі вы маёй душы Сваячкі, сёстры родныя, І з вамі я—заможнейшы, І з вамі—не самотны я. LXVII Хвалькі пустыя з Ватыкану, Стваральніка прадстаўнікі! Стварыце мне прынамсі кветку, Што мела б ружы пах п’янкі! Спляціце мне адно праменьчык, Што сонца ў траўні раздае: Нат хрушч, што грэецца ў тым сонцы, Пра вас і не падазрае! Намесьнікі! Загадам вашым Хіба дзьмуць ветрык перастаў? Дзе ранішняй расы драбочак, Што вас паслухаў і растаў? Хіба чакаць пупышкі будуць, Пакуль падлічыце вы іх? Лік кветак на адной галінцы Большы за догмаў вашых лік. Намесьнікі! Бяз вас, паверце, Настане цёплая вясна, Бо ластаўка яшчэ ў палёце Не заблукала ні адна. LXIX Матуля, мне ты закідала, Што строй ксяндза я не нашу, І ўсё-ткі сьвятаром я стаўся: Пяю—казаняў не кажу. Сьвятое маю я Пісаньне, Ды новы кожны ліст у ім; Шчасьлівы той, хто ў ім чытае: “Зямля і неба ёсьць адным”. У нас—спачатку было сэрца, Мова птушыная была: Каб праўдзе ейнае даць веры, Нашто мне папская була? Аб пекле там няма нічога— Адзіна аб дамавіках: Пры іх квітнее сьвет вясною, А тая тоне ў салаўях. Як прыгажэюць вочы, вусны, Як харашэе цэлы сад! А хто ня бачыць сэнсу ў гэтым, Таму прысудам—цэлібат. XCVIII Да старасьці далёка часу: Вунь ён сядзіць, пад той скалой, І горы змолвае ў пясочны, Збаўлены дна гадзіньнік свой. Ня дні—эпохі вымярае, Стагодзьдзі крышыць, не гады. Бяскроўна зробленая праца Зьлятае пескаўкай туды. Няхітрая ў яго задача: Знаходзіць лепшых між людзей. І бездань, бачу, шчэ пустая, Скале ж канца няма нідзе. Адно мяне ўсё ж суцяшае— Што працаваць яму ўнястом, Бо кожны з нас бяжыць на заклік: “Дапамагай давай, ня стой!” CVIII Хадзі сюды, нічыйны чэрап, Маўчыш—дурны ты ці нямы? А розум мой ды мае словы Табе—як да глухой сьцяны. Што за размова—спрэс пытаньні І моўчадзь у адказ адна: Дзе мост? Ці брод? Глыбіні толькі— Нагамі не дастаць да дна. Усё жыцьцё наша—пытаньне, Сабе ўміраем мы ў адказ; На большае спакону веку Няздольны быў ніводны з нас. Жыцьцё—да сьмерці, квет—да плесьні, Усё й нішто ў той самы час— Вось мы. Які ж ты красамоўны, Маўклівы чэрапу адказ! CXLIII Зьяднаў шаўковай ніткай Павук дубоў камлі, Каб мухі ўсіх узростаў Наведаць яго йшлі. Ідзе, як па канаце Артыст у куражы, І раптам—важна, быццам Ваяр на рубяжы. “Зірніце—во дзе нітка! Са срэбра! Не падман!” І ўніз шыбуе, крочыць, Нібыта велькі пан. От, хораша глядзіцца, Як ён—туды, сюды! “Для вас, сяброўкі мухі, Удома я заўжды!” О дзе для мухаў фацэт Прывабны, насамрэч! За ім ішло іх мноства, Ды аніводнай—прэч. CLXII Узьвёў вялікі замак князь І будучыні даў наказ: “Хто ў жылах мецьме нашу кроў, між гэтых хай жыве муроў.” Ды час зрабіў наадварот: Спустошыў замак, спляжыў род, А потым ён з усіх бакоў Склікаць узяўся сваякоў. Замест герольдаў на страсе Там кавак вывадак прысеў, А замест панскіх лекаёў Ён пацукоў сям’ю прывёў. У залі, кухні—павукі Ткуць дываны, плятуць вянкі, А дзе капліца—кажаны Сьцінаюць крылы ў цішыні. На шыбы гонкіх аканіц Ён мох ня мог не запрасіць, А ў герб—атожылкі шчаўя. Вось яна, княская сям’я. CLXIIІ Тыран стаіць ля гільятыны, Люд патрабуе галавы: “Жыве свабода!”—Ціха кпіны зь іх строіць часу дух сівы. З чаго ты кпіш, халодны блазан? Мы злу падцялі карані! “О, так, падцялі! Волас разам яму ня вырвалі ані! Натоўп агледзьце свой старанна, У крык услухайцеся йртоў: Між вас—тыран каля тырана! Ён хутка голаў мецьме зноў!” І сапраўды: абліччаў мноствы— Міргні—і кожны згоду дасьць: Знайшлі паміж сабой кагосьці, Каб яшчэ сёньня ўсталяваць. “А ты што, браце, не шчасьлівы? Заплач тады, калі ня шэнц!” “З табой пайду я, часе сівы: Адзіна сьмех твой мае сэнс.” CLXIV Ток часу запыніўся ўмомант, Што ўзьняўся раптам, як скала, І сьмерць зь вяршыні ейнай погляд Узад і ўперад прасьцягла. Што ззаду—прысмак мерцьвячыны Ёй памяць ставіць на абрус: Цароў, пазбаўленых дзядзіны, Багоў, нізрынутых у друз. Што перад ёю—з апэтытам Глядзіць яна, ані міргне: З ласункаў ломяцца сталы там, Дай час—яна іх праглыне. Там зганьбены ймёнамі родаў Імёны іх прадстаўнікоў, Там людзі нізкае пароды Ролі выконваюць багоў— Вачніцы зыркаюць вагнямі, І сьмех ня ведае мяжы: Зь ейнага гледзішча, між намі— Хто неўміручы, пакажы? CLXV Благая п’еса, калі ў масках Сьвятых—блюзьнераў гурт ліхі, Што грэшнасьць людзям закідае, Сабе ж даруе ўсе грахі. Так дзёрзка ў суд цягнуць адразу Сьвятых памкненьняў нашых плён, На пробліск сонца ў нашай цемры— Адразу наклікаць праклён! Так бессаромна сваім штукам Боскую сутнасьць надаваць, А боскую дачку, прыроду, З бацькоўскай хаты выстаўляць! Так нізка ў ранг гасподняй волі Ўзвышаць сваю да грошай жарсьць, Зямлі ж і неба сьвяты голас Крыкам глушыць, не заўважаць— О, ганьба вам! Ды зоркі сцэны З вас не такія ўсё адно, Каб бачыць я ня мог пад маскай Душы жабрачай парахно. CLXVII Калі раскошныя палаты Зачыніць тлум перад табой— Ідзі да тых, чый дух багаты, Сярод якіх ты будзеш свой. У кожным часе, кожным родзе Шмат духу волатаў было: Да іх ты без пытаньня ўвойдзеш І сядзеш зь імі за сталом. Прарокі, мудрацы, паэты Ва ўсе часы жылі між нас: Парэшткі іхнага банкету Нашчадкаў жывяць доўгі час. Дык што мне ласка чынавенства, Грашом аплочаны паклон: Храм неабдымны чалавецтва Калыскай быў мне, не салон. Вось мая вера: лік багацьця, Што назапасіў людзкі род, Магутнасьць духу вымярацьме, А не ўвабраны ў скарбы скот. CLXХI Іду па восеньскіх палёх, Чакае ў дубальтоўцы порах. Тут жаўрукоў сямейка—порх Перада мной, нібы я вораг. Ня чутна іхных галасоў— Ўсе гукі радасьці і жалю Да самых дробных каласоў Яны ў зьнямоглых сэрцах зжалі! Лятуць, збаяўшыся нібы, Што сьмерць іх абярэ для мэты Ў маёй асобе—гэтак вы Дарма, у выслузе паэты. Я лепей чым страляць па вас Руку ў агонь паклаў бы, мабыць: Як песьняру адзвоніць час, Заўжды каменьне знойдзе набрыдзь. CLXХIІ Як стане праўдай наша вера Ў мацнейшых духаў надыход— Будзь шчасны, бард: усходзіць лера Твая, бы вецер, бездань вод. Паўстане сьпеў малавядомы Ва ўсім ягоным харастве, І пераможна ўсё, за што мы Ўміраем сёньня, аджыве. Улада думкі разгарнецца Без перашкод па-над зямлёй, Калі прырода й чалавецтва Абдымуцца паміж сабой— Шчасны твой сьпеў: наканавана Яму, нібы жаўрук, ляцець. Ах, песьняй дзень сустрэць чаканы, А там—усё адно, хоць сьмерць! © Пераклад—Макс Шчур, 2004