*
Аднойчы адзін гішпанскі рэжысэр, вялікі русафіл, спытаўся ў мяне, што я адчуваю, калі мяне прыймаюць за рускага: гонар ці злосьць? Я паціснуў плячыма й адказаў яму: ані тое, ані тое. Мне шкада, што чалавек памыляецца: гэтае азначэньне мяне не датычыцца. Бачылі б вы ягоную незадаволенасьць такім адказам!

*
Нацыяналізацыя напачатку 90-х была ня мэтай, а сродкам дэсаветызацыі. Як толькі як сродак яна сябе не апраўдала, яна чамусьці ператварылася ў мэту.

*
Калі хрысьціянству для стварэньня жыцьцяздольнай міфалогіі хапіла асобы аднаго Хрыста, нам, каб стварыць нацыянальную ідэялогію, павінна хапіць, прыкладам, Каліноўскага.

*
У Беларусі магчымая нейкая зьмена толькі пад выглядам абяцаньня, што ніякай зьмены, насамрэч, ня будзе.

*
Нацыяналісты асуджаныя да таго, каб рана ці позна апраўдаць Лукашэнку. Чаму? Таму што ў іх агульныя каштоўнасьці. Галоўнай каштоўнасьцю нацыяналістаў (Пацюпа) ёсьць не адзінка, а народ як маса. Гэтак і Лукашэнка імкнецца дбаць аб аднолькавым узроўні жыцьця ўсёй масы, як цалку. Такім чынам, сур’ёзных палітычна-эканамічных нязгодаў між імі няма. Менавіта таму для іх галоўным пытаньнем сталася барацьба за беларушчыну, а не за дэсаветызацыю эканомікі й вызваленьне асобы.

*
Чаму мне сымпатычны Казулін, і чаму я ня веру ў перамогу Мілінкевіча? Казулін—тыповы беларус, у яго тое ж стаўленьне да нацыянальнага пытаньня, што і ў пераважнай бальшыні насельніцтва. Гэтаксама і ягоныя эканамічныя погляды супадаюць з поглядамі бальшыні. Да таго ж, Казулін відавочна любіць уладу—чалавек іншага тыпу ніколі не пераможа Лукашэнку. А інтэлігент Мілінкевіч, бадай—занадта нецікавы й занадта прадказальны. Такое адчуваньне, што апазіцыя зноў хоча абраць прэзыдэнта сама для сябе—я асабіста, як не апазіцыянэр і не “астатні”, хацеў бы, каб яна абрала яго для астатніх. Удалы выбар павінен быў бы адмяніць сам падзел на “апазіцыю” і “астатніх”. Выбар Мілінкевіча такі падзел толькі ўмацоўвае.

*
Называць “расейскай” ці “расійскай” мову пераважнай бальшыні насельніцтва сваёй краіны—што гэта, як не нацыянальная здрада?

*
У Беларусі заўсёды існавала функцыянальнае двухмоўе між мовай сямейнай прасторы й мовай прасторы грамадзкай. Камуністычная дзяржава надала мове сямейнай прасторы новы, сымбалічны статус—стварыла для яе гэткую адмысловую рэзэрвацыю ў гуманітарнай сфэры. Тое, што Лукашэнка адмаўляе беларускую мову, паказвае на тое, што ён чысты матэрыяліст; тое, што нацыяналісты адкідаюць рускую мову—на тое, што яны чыстыя летуценьнікі.

*
Лукашэнка—па сутнасьці, гандляр і спэкулянт. Беларусь для яго зьяўляецца чыста матэрыяльнай рэаліяй, гэткім успадкаваным ад савецкай эпохі капіталам, і ўвесь ягоны клопат скіраваны на тое, каб гэты капітал памножыць. Іншай дзяржаўнай ідэі (ідэі аб дзяржаве) ў яго асабіста няма. Аднак дзяржаўная ідэя, зь ягонага гледзішча, павінна быць у астатніх, у шараговых грамадзянаў, якія пад ягоным кіраўніцтвам павінны нібыта змагацца за нешта глабальнае, “добрае і сьветлае”—напрыклад, супраць амэрыканскага імпэрыялізму, які традыцыйна быў у Савецкім саюзе вобразам зла наагул. Такім чынам, дзяржава паводле Лукашэнкі—гэта калі здольны гандляр кіруе масамі зфанатызаваных ідэялістаў. У ідэальным жа дэмакратычным грамадзтве, на маю думку, усё зусім наадварот: ідэялісты павінны кіраваць масамі здольных гандляроў.

*
Хтосьці напісаў, што без Казуліна выбары былі б нуднымі. Сьвятая праўда. Праблема беларускай дэмакратычнай апазыцыі: яна ўжо столькі гадоў вядзе гульню ў легальнае змаганьне, як быццам гэтая гульня мае сэнс. Усё адно рэжым абвінавачвае іх у нелегальнай дзейнасьці (гл. выпадак “Партнэрства”). Розьніца між Казуліным і “Партнэрствам” у тым, што Казулін не гуляе гульню ў грамадзкае падпарадкаваньне законам—калі ім не падпарадкоўваецца Лукашэнка, які сэнс рабіць гэта астатнім?

*
Масавыя выступленьні можа загубіць, апрача іншага, сьмешная рэч: маральна састарэлы лёзунг “Жыве Беларусь”. Беларускі народ страшэнна невынаходлівы, ён успрымае лёзунг як нейкую мантру, як нешта, дадзенае згары кіраўніцтвам. Такім чынам, у лёзунгу зьяўляецца штосьці камуністычнае. Рэдка здараецца, што выгукнуты некім адным трапны слоган падхапляецца народнай масай—маса адразу бачыць у залішне ініцыятыўным чалавеку правакатара. Такім ёсьць, дарэчы, стаўленьне да любой асабістай ініцыятывы. Пытаньне: у імя чаго рабіць рэвалюцыю, калі не ў імя свабоды асобы? З такім народам, на жаль, рэвалюцыі ня тое што ня зробіш—яна ня мае сэнсу.

Такім чынам, пусты й пазбаўлены за такі доўгі час зьместу лёзунг “Жыве Беларусь” вяртае нас калі не ў камунізм, дык у часы перабудовы. Але час зьмяніўся. Варта перагледзець сваё стаўленьне да “сьвятых” лёзунгаў. Жыве народная творчасьць!

*
Наша Ніва ўпарта даводзіць, што беларускае грамадзтва дзеліцца на беларусаў і савецкіх людзей. Пры гэтым яна забываецца, што самымі савецкімі людзьмі на ўсёй савецкай прасторы былі менавіта беларусы.

*
Мілінкевіч—нармалёвы мужык, але стаўка на яго—гэта стаўка нават не на рэвалюцыю “згары”, а на капітуляцыю рэжыма. Вось, я прыйшоў, заявіў, Лукашэнка прызнаў свае памылкі і здаўся бяз бою. Калі б адной сілай аргумэнтаў і асабістым шармам ільга было ўзяць уладу! Гэта атрымалася ў Лукашэнкі, але на адносна дэмакратычных выбарах. Што да хаджэньняў Мілінкевіча ў народ, то ён ходзіць не да тых: да памяркоўных, законапаслухмяных і г.д. Гэтыя людзі, якія ўсюды ў сьвеце ўтвараюць сярэднюю клясу, пры ўсёй павазе да іх, здольныя трываць Лукашэнку яшчэ вельмі доўга. Апэляцыя Казуліна да простанародзьдзя, да “пралетарыяту”—куды больш рызыкоўная. Зразумела, што выніку яна не прынясе: радыкалізацыі апазыцыі “пад Казуліна” не адбылося, таму што не адбылося аб’яднаньня. Радыкалізацыя ж людзей, якой дасягнуў Казулін, хутка сыдзе, і даможацца гэтага сам Мілінкевіч сваёй памяркоўнасьцю і апэляваньнем да законнасьці.

Найлепшае ўвасабленьне гэтай буржуазнай законапаслухмянасьці—выказваньні А.Дынька ў “Праскім акцэнце”. Мы ня маем сілы, мы ўсе такія маральныя, духоўныя, элітныя, мы пасканчалі міжнародныя адносіны—і чамусьці ніхто нас да ўлады не дапускае. Але, маўляў, прыйдзе час, рэжым раскаецца і аддасьць уладу сапраўднаму беларускаму прэзыдэнту. Сыстэма зруйнуецца САМА. Па-мойму, гэта такая ж асьлепленасьць уласнай прадвызначанасьцю, як у Лукашэнкі.

*
У Беларусі ўсе, нават мянты, хацелі б прыняць Лукашэнку, але ніхто ня ведае, як. Таму што няма шырокай народнай структуры а ля Салідарнасьць, няма масавасьці, няма камунікацыі паміж масамі, якая была б незразумелая рэжыму. Затое вось рэжым стварыў БРСМ і ўваскрасіў рытуальную мову савецкіх часоў, стварыў для іх агульны жаргон, незразумелы нармалёваму чалавеку. У гэтым іх моц. Патрэбна новая мова: мова кансьпірацыі, якаясьці мова “жоўтых павязак”. І сьвечачкі ў вокнах 16-га—гэта хоць і ня тое (бо чатыры зьніклыя асобы—гэта не агульная ідэя, гэта трагедыя), але прынамсі ў тым кірунку. Дадатак: на пачатку 90-х такой мовай бясспрэчна была беларуская. Баюся, што сёньня яна ўжо ёю ня ёсьць.

У якасьці ўнёску ў гэтую мову прапаную ўжываць у дачыненьні да Лукашэнкі слова з адназначнай нэгатыўнай каннатацыяй: алігарх. Яно хоць у ягоным выпадку і недакладнае і цьмянае, але менавіта таму вельмі грознае і дзейнае. (Дарэчы, сьпіс беларускіх мільянэраў на інтэрнэце—крок у гэтым кірунку.)

*
Лукашэнка, нягледзячы на ўсю ягоную балбатню аб высокіх тэхналогіях—вораг прагрэсу й рэтраград. Гэта відаць паводле таго, што ягоныя памагатыя канфіскуюць у апазыцыянэраў перадусім кампутары: гэта зброя, якой яны баяцца найбольш. Калі б ён мог, ён замарозіў бы на ўзроўні Савецкага саюзу ня толькі ступень індактрынацыі й страху ў грамадзтве, але й матэрыяльны дабрабыт. Высокія тэхналогіі патрэбныя яму асабіста, і зусім не для таго, каб забясьпечыць лепшае жыцьцё насельніцтва.

*
Яшчэ пра Мілінкевіча: адчуваньне, што ён вельмі хочацца ўсім спадабацца. Неяк гэта не па-мужчынску, ці што. Нельга забывацца, што беларускае грамадзтва—усё яшчэ патрыярхальнае, а не унісэкс. Вось Казулін гэта адчувае. Але гэта ўжо не віна самога Мілінкевіча—ён выконвае сваю ролю так добра, як можа. Проста нікога лепшага ў аб’яднанай апазыцыі не знайшлося.

© Графаман, 2006